اسرار عبادات - جوادی آملی، عبدالله - الصفحة ٨ - گفتار اول
ضرورى را انكار نموده اند .
اگر عليت به تشان ارجاع شود , پيروى مظهر از ظاهر و اسلام و تسبيح و سجده و عبوديت و اطاعت همه مظاهر در برابر ظاهر خويش روشن تر خواهد بود , زيرا صورت مرآتى جزء خضوع در پيشگاه صاحب صورت سمتى ندارد .
٢ در نظام تشريع كه اساس هرگونه آزمون و تكامل اختيارى است هيچگونه جبر يا تفويضى راه ندارد و موجود متفكر مختار كه در قلمرو قانون قرار مى گيرد در انتخاب راه خويش آزاد و در ادامه آن مختار و در قبول و نكول آن رها و در هماهنگى درون و بيرون يا ناهماهنگى آن به نام ايمان يا نفاق مخير است , زيرا بدون آزادى نه آزمون ميسر است و نه تكامل ممكن خواهد بود .
محدوده نظام تشريع از قلمرو تكوين كمتر است , چون در غير موجود آگاه آزاد راه ندارد , ليكن منطقه پيروى يا تمرد در قاره تشريع بيشتر مى باشد , لذا برخى از قوانين تشريعى بدست نسيان سپرده شده و عده اى به بوته عصيان فرو مى روند و بعضى به لوث نفاق و گروهى به شائبه ريا آلوده مى گردند و سرانجام برخى سهم خلوص يافته و بطور ناب و پيراسته محقق مى شوند .
لذا اسلام و كفر , ايمان و نفاق , اطاعت و عصيان و نيز صواب و خطا و خلاصه حق و باطل در فرهنگ قرآن كريم مخصوص نظام تشريع بوده و در حيطه تكوين جز اسلام و اطاعت و صواب و خلاصه حق چيز ديگرى يافت نمى شود , زيرا زمام هر موجودى در نظام تكوينى بدست خداى سبحانست و كار خداوند نيز بر صراط مستقيم مى باشد [٧] و اگر ضلالت و بطلان و مانند آن درباره برخى از موجودهاى عالم طبيعت مطرح مى شود يا ناظر به نظام تشريع است و يا امرى است نسبى نه نفسى , زيرا موجود عينى متن حق و صوابست و نسبت به مبدء فاعلى خود مطيع محض .
٣ هر اسمى از اسماى حسناى حق اقتضائى دارد كه با زبان برهان مى توان آن را حد وسط استدلال قرار داد و نتيجه گرفت .
بر اثر حكمت خداى سبحان هيچ كارى بيهوده از او صادر نمى شود , چون
[٧]سوره هود , آيه ٥٦ .