اين روايت علىّ بن ابى طلحه است از عبد اللّه عباس.قوله:من اوّل يوم احق، «من»،ابتداى غايت است،و گفته‌اند:«من»در امكنه باشد و«مذ»در ازمنه، و لكن توسّع كرد چنان كه زهرى گفت:

لمن الدّيار بقنّة [١]الحجر اقوين من حجج و من شهر
قوله: أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ ،سزاوارتر و حق‌تر آن است كه اين جا باشى با آن‌كه آنجا بودن قبح [٢]و معصيت است بر معنى آن‌كه،اگر قيام در آن مسجد حق بودى هم آن اولى‌تر بودى كه[در مسجد] [٣]اين جات مقام كردى،و على هذا قولهم:فعل الواجب اولى من تركه،و فعل الندب خير من فعل القبيح.و اگرچه در قبيح و ترك واجب خيرى و صلاحى نباشد.و گفته‌اند على ظاهر الحال،پيش ازآن‌كه حال ايشان در آن ظاهر شد و پردۀ نفاق ايشان دريده شد آن مسجدى بود و عبادتگاهى في القيام فيه [٤]خير و صلاح و قيل على ظنّهم و اعتقادهم انّ لهم فيما [٥]فعلوه خيرا،براى آن‌كه ايشان براى ظنّ و اعتقاد خير و صلاح مى‌كردند،و اگرچه ظنّ خطا بود و اعتقاد جهل،و على هذا قوله: أَ ذٰلِكَ خَيْرٌ نُزُلاً أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ [٦]،و قوله: ...أَ ذٰلِكَ خَيْرٌ أَمْ جَنَّةُ الْخُلْدِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ [٧].

قوله: فِيهِ فِيهِ رِجٰالٌ ،اوّل ظرف قيام است و دوم ظرف كون الرّجال.و قوله:

يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا ،در جاى صفت مردان [٨]است،اى محبون للتطهر. وَ اللّٰهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّرِينَ ،اى المتطهرين،آنگه ادغام كرد چنان كه در نظاير او برفت.

قوله: أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْيٰانَهُ ،قرّاء خلاف كردند،نافع خواند و ابن عامر:اسّس،به ضمّ همز [٩]و كسر«سين»على ما لم يسمّ فاعله بُنْيٰانَهُ به رفع.باقى قرّاء، أَسَّسَ ،به فتح همزه«و سين»على الفعل المستقيم، بُنْيٰانَهُ به نصب على المفعول به.و در شاذّ عماره خواند:آسس على وزن آمن.و افعل و فعّل در تعديه يكى باشند [١٠]بر قرائت آن

[١] .اساس:نقيّة،به قياس با نسخۀ آو،تصحيح شد.

[٢] .آو،آج،بم،مل،مج:قبيح.

[٣] .اساس:ندارد،از آو،افزوده شد.

[٤] .آو،آج،بم،مج،لب:فيها.

[٥] .آو،آج،بم:فيها.

[٦] .سورۀ صافات(٣٧)آيۀ ٦٢.

[٧] .سورۀ فرقان(٢٥)آيۀ ١٥.

[٨] .اساس:مراد،به قياس با نسخۀ آو،تصحيح شد.

[٩] .همۀ نسخه بدلها:همزه.

[١٠] .آو،مل،لب:باشد.