فلان لا يؤمن،آز آنجا كه از او كفر معلوم باشد.بعضى دگر گفتند:كلمه آن است كه با ابليس گفت: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ [١].

قوله: وَ لَوْ جٰاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ مشروط اين شرط از پيش رفته است،و هو قوله: لاٰ يُؤْمِنُونَ ،و معنى آن‌كه:ايمان نيارند ايشان،و اگر همه آيت و دلالت در جهان با ايشان آيد،و انّما قال: وَ لَوْ جٰاءَتْهُمْ ،به تأنيث،و اگرچه فعل مسند با مذكّر است و آن كلّ است كه اين اسم كه مسنداليه مضاف است با مؤنّثى و هى [٢]الآيه،و مثله قولهم:

خربت سور المدينة و ذهبت بعض اصابعه،حق‌تعالى گفت:اينها ايمان نيارند و اگرچه جمله آيات با ايشان آيد،ايشان را لطف نخواهد بودن.و وجه حسن تكليف [٣]ايشان هم آن است كه وجه حسن تكليف من علم اللّه انّه يؤمن،و آن تعريض ثواب است،از خداى تعريض هست،ازآن‌كه [٤]از او قبول نباشد،اتى عليه من قبل نفسه، گناه او باشد بر خداى تابان [٥]نبود. حَتّٰى يَرَوُا الْعَذٰابَ الْأَلِيمَ ،تا آنگه كه عذاب اليم بينند،آنگه ايمان آرند چنان كه فرعون آورد،و آن ايمانى باشد كه سود ندارد در آن‌وقت.

قوله: فَلَوْ لاٰ كٰانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ -الآيه،«لو لا»اين جا به معنى«هلاّ»است،و هلاّ را،دو معنى بود،يكى:تحضيض،و يكى:توبيخ.تحضيض چنان كه گفت [٦]:

هلاّ تأتى زيدا لحاجتك،و توبيخ چنان كه:هلاّ امتنعت من الفساد [٧]اذا دعيت [٨]اليه،و اين بيت يك جاى برفت-و هو:

تعدّون عقر النيب افضل مجدكم بني ضوطرى لو لا الكمىّ المقطّرا
اى،هلاّ عقرتم الكمىّ المقطّر،و هو الشّجاع الّذي[القى] [٩]على احد قطريه،اى

[١] .سورۀ ص(٣٨)آيۀ ٨٥.

[٢] .اساس:هو،به قياس با نسخۀ آو،تصحيح شد.

[٣] .آو،آج،بم،لب،آز+به.

[٤] .مج،آز:آنگه.

[٥] .آج،مل،مج،لب،آز:تاوان.

[٦] .همۀ نسخه بدلها:گويى.

[٧] .مج:النّساء.

[٨] .رغبت.

[٩] .اساس:ندارد،به قياس با نسخۀ آو،افزوده شد.