روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣٣٣

بالكسرة عن الياء،كقوله: فَهُوَ الْمُهْتَدِ... [١]،و كقوله: ...وَ لَمْ يَكُ [٢]شيئا [٣]،و قوله:

وَ اللَّيْلِ إِذٰا يَسْرِ [٤] ،و لا ادر.و گفتند:اين لغت هذيل است،و ايشان همه جاى روا دارند كه اين«يا»حذف كنند،قال شاعر هم:

كفّاك كفّ لا تليق [٥]درهما جودا و اخرى تعط [٦]بالسّيف دما
«يا»از تعطي [٧]بيفگند و موجبى نيست حذف او را،و باقى قرّاء كه خواندند به «يا»بر اصل خواندند.گفت:آن روز كه آيد آن روز مشهود،و التّقدير:حين يأتي،و ظروف من بين الاسماء اضافت كنند با جمل،اگر[جمله فعلى باشد و اگر] [٨]جمله اسمى،براى مناسبتى كه ميان ايشان هست از احتياج تا وقتى كه واقع آيد در او.و هم،آن قيام [٩]دارد كه فعل دارد از ماضى و حال و استقبال،و آن‌كه او بنيايد چنان كه افعال بيشتر بنيايد بيش از يك‌وقت،و نصب او بر ظرف است از يأتي،[و در يأتي ضمير مرفوع مستكن است،التّقدير:هو،اى يأتى] [١٠]ذلك اليوم الموصوف المشهود.

لاٰ تَكَلَّمُ نَفْسٌ ،و التّقدير:لا تتكلّم نفس،يك [١١]«تا»بيفگند استثقالا لاجتماعهما [١٢]،و روا بود كه عامل در«يوم»لا تكلّم باشد،هيچ نفس سخن نيارد گفتن جز به فرمان او.

در خبر است كه:فرداى قيامت [١٣]چون خلايق را در صعيد سياست بدارند از قبل ربّ العزّه،[١٩٧-پ]ندا كنند،همه انبيا و اوليا و صدّيقان و شهيدان حاضر، فريشتگان صفها كشيده،گويد:

من عبدني حقّ عبادتي ،كيست كه او مرا پرستيده است حقّ پرستيدن؟ هيچ‌كس زهره ندارد كه جواب دهد،يا [١٤]اين دعوى يا رد كردن.