آنگه گفت،بگو ايشان را كه:آنچه خداى وعده داده است آن را منتظر باشى از نصرت مؤمنان و ظفر ايشان كه من نيز نگرانم [١]و با شما به يك جاى منتظرم.امّا لو لا،به دو معنى آيد:يكى امتناع الشّىء لوجود غيره،نحو قوله: فَلَوْ لاٰ أَنَّهُ كٰانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ، لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلىٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ [٢].و قول عمر:«لو لا عليّ لهلك عمر»،و دگر به معنى تحضيض آيد،چنان كه در اين آيت هست.

قوله: وَ إِذٰا أَذَقْنَا النّٰاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرّٰاءَ مَسَّتْهُمْ ،حق‌تعالى در اين آيت خبر داد كه:چون بچشانيم مردمان را،يعنى كافران را و اين عموم[را] [٣]تخصيص است به قرينه مى‌بايد كردن [٤]،من قوله: إِذٰا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آيٰاتِنٰا ،براى آن‌كه اين جز به حال كفّار لايق نباشد.«رحمتى»،يعنى نعمتى و خصبى. مِنْ بَعْدِ ضَرّٰاءَ ،از پس [٥]قحط [٦]و تنگى و درويشى و سوء حالى [٧]و بيمارى كه به ايشان رسيده باشد. إِذٰا لَهُمْ مَكْرٌ فِي آيٰاتِنٰا ،اين«اذا»ى دوم [٨]،جواب«اذا»ى اوّل است،و اين را«اذا»ى مفاجات گويند،و براى آن صالح است كه جواب او [٩]باشد كه از سر او جمله مى‌آيد متضمّن فعل براى آن‌كه«اذا»ى اوّل ظرف است،و ظرف را چاره نباشد از عاملى، و عامل در او جواب او باشد،و اين جواب فعل بايد [١٠]يا چيزى كه در او معنى فعل بود، چنان كه در آيت هست من قوله: لَهُمْ مَكْرٌ فِي آيٰاتِنٰا ،و التّقدير:و اذا اذقنا النّاس رحمة بعد الضّرّاء مكروا [١١]في آياتنا،و لكن در معنى فرقى بسيار باشد ميان آن‌كه فعل صريح گفتى و ميان اين كه جمله‌اى گفتى [١٢]از مبتدا و خبر،براى آن‌كه اين جا مبالغتى هست كه آنجا نيست،چه اين جا معنى آن است كه:اذا لهم مكر ثابت

[١] .همۀ نسخۀ بدلها:نگران آنم.

[٢] .سورۀ صافّات(٣٧)آيۀ ١٤٣ و ١٤٤.

[٣] .اساس:ندارد،به قياس با نسخۀ آو،افزوده شد.

[٤] .آو،آج،بم،لب:عموم را تخصيص به قرينه مى‌بايد كرد.

[٥] .اساس:از سر،به قياس با نسخۀ آو،تصحيح شد.

[٦] .همۀ نسخه بدلها:قحطى.

[٧] .همۀ نسخه بدلها،بجز مج:سوء حال.

[٨] .آز:دؤم.

[٩] .اساس:لو،به قياس با نسخۀ آو،و ديگر نسخه بدلها،تصحيح شد.

[١٠] .آج،لب،از:مى‌بايد.

[١١] .مج:مكر.

[١٢] .اساس:گفتند،به قياس با نسخۀ مل،تصحيح شد.