فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٣٤ - جدال تعبد و تعقل در فهم شريعت (٤) مسعود امامى
گرديد. سپس به همراه استادش ميرزاى شيرازى راهى سامرا شد و دوازده سال در محضر آن مرجع بزرگ شاگردى كرد. آن گاه به امر استاد خود راهى تهران شد. (٢)
شيخ داراى مقام علمى بلندى در فقاهت بود. (٣) ناظم الاسلام كرمانى كه از مخالفان سرسخت شيخ بود و در كتاب خود از او بدگويى فراوان كرده است، اعتراف دارد كه «مراتب علميه او از ديگران بهتر» است و در مورد او مىگويد:
حاج شيخ فضل اللّه، اگر چند ماهى در عتبات توقف كند، شخص اول علماى اسلام خواهد گرديد؛ چه هم حُسن سلوك دارد و هم مراتب علميه و هم نكات رياست را بهتر از ديگران داراست. (٤)
شيخ فضل اللّه در جنبش تنباكو نقش فعالى داشت و به نمايندگى از ميرزاى شيرازى، رهبر جنبش، به هدايت و نظارت جنبش در پايتخت پرداخت. (٥) او بعد از مرگ آيت اللّه ميرزا محمد حسن آشتيانى (١٣١٩ق) مهمترين شخصيت مذهبى و روحانى تهران شد.
شيخ اگر چه در نهضت مشروطيت پيشگام نبود، اما در آغاز نهضت به يارى رهبران مذهبى آن يعنى سيد عبداللّه بهبهانى و سيد محمد طباطبايى برخاست و در مهاجرت كبرا به شهر قم در كنار آنان و ديگر علماى مشروطه خواه حضور داشت. (٦)
(٢) براى شرح حال شيخ فضل اللّه نورى ر.ك: ابوالحسنى، على، انديشه سبز، زندگى سرخ، ص١٣ ـ ٧٨.
(٣) در زمينه مقام علمى شيخ و اعتراف موافقان و مخالفان او به آن، ر.ك: ابوالحسنى، على، آخرين آواز قو، ص٨٣ ـ ٨٨؛ همو، ديده بان بيدار، ص١٣ ـ ٣٨؛ آدميت، فريدون، ايدئولوژى نهضت مشروطيّت، ج١، ص٤٢٩؛ ملكزاده، مهدى، تاريخ انقلاب مشروطيت ايران، ج٦، ص ١٢٥٧.
(٤) كرمانى، ناظم الاسلام، تاريخ بيدارى ايرانيان، ص٤٢٨.
(٥) ر.ك: انديشه سبز، زندگى سرخ، ص ٨٧ ـ ١٠٥.
(٦) تاريخ بيدارى ايرانيان ، ص٤٢٦.