دوم. اين عمل، خواه اقامه آن به صورت جماعت يا براى جمع كردن مردم گرد يك امام، ريشه‌اى در كتاب و سنت ندارد. تنهابه سبب اين كه خليفه دوم تفرقه مردم را دوست نداشت، دستور داد تا اين نماز به صورت جماعت و يا به امامت يك امام خوانده شود. اگر چنين باشد، اين عمل بدعتى زشت و حرام است.

٤. سنت يا بدعت؟

بدعت گذاردن در دين از گناهان بزرگ است. كسى كه بدعت گذار است با فرمانروايى خداوند تبارك و تعالى، در عرصه عقيده و شريعت منازعه و در دين او دخالت مى‌كند؛ به اين معنا كه با دروغ بستن به خداوند سبحان، چيزى در دين او زياد و يا از آن چيزى كم مى‌كند.

براين اساس اگر شك كرديم كه عبادتى سنت است يا بدعت، بايستى آن را ترك كرد؛ زيرا روح عبادت، انجام آن با قصد قربت است و قصد قربت با احتمال بدعت بودن آن، ميسور نيست.

اينك با توجه به مطالب فوق، اگر ادله‌اى كه بر مشروع نبودن جماعت خواندن نماز تراويح بر شمرديم، در ما يقين ايجاد نكند كه اين عمل بدعت است، دست كم موجب ترديد در مشروعيت آن مى‌شود و همين مقدار از ترديد كافى است كه عقل، ما را به ترك آن وادار كند؛ زيرا تعبد به عمل مشكوك جايز نيست. بنابراين مسلمانى كه محتاط است بايستى نوافل ماه رمضان را در ميان خانواده و درخانه، به صورت فرادى انجام دهد. به اميد اين كه خداوند مردانى آزاد از قيد تقليد، برانگيزد تا احكام الهى را از نو، از كتاب و سنت استنباط كنند. البته اين مهم با پى ريزى نهضت علمى با نشاطى كه اختلافات فقهى را از ريشه حل كند، ميسور خواهد بود.