ديگر به معناى چاره جويى پنهانى است و معمولاً بار منفى دارد گر چه در مواردى هم به عنوان راه حكيمانه از آن استفاده مى‌شود كه بنابراين، بار مثبت نيز دارد.

ب) مؤلف كتاب مجمع البحرين در اين رابطه مى‌گويد:

«وقد يفسّر الحول بالحيلة و هي ما يتوصّل به إلى حالة بما فيه خفية». (٢)

در كتاب ديگرى نيز آمده است:

«والحيلة: الحذق في تدبير الأمور و هو تغليب الفكر حتى يهتدي إلى المقصود و أصلها الواو، و احتال: طلب الحيلة». (٣)

اين كتاب، حيله را يك نوع زرنگى در تدبير امور براى رسيدن به مقصود معرفى كرده است.

حيله در اصطلاح فقيهان:

برخى فقها تعريفى را به عنوان جمع بندى از كلمات ديگران در ابواب مختلف فقه ارائه كرده‌اند و آن اين است كه :

«الحيلة هي حفظ ظواهر قوانين الشرع و إن كانت روحها غير موجودة». (٤)

بنابراين، حيله به كار بستن راه هايى است كه گرچه ظواهر قانون در آن رعايت شده ولى چه بسا با روح قانون مخالف است. در نتيجه حيله‌هاى شرعى ربا آن است كه شخص براى فرار از حرمت ربا، مى‌كوشد از طريق بعضى از عقود و معاملات كه ظاهرى شرعى دارند به هدف اصلى خود كه دريافت سود است، برسد چون اين شخص، راههاى شرعى را پيموده، در ظاهر مخالفتى با شرع نكرده است ولى ممكن است با روح و فلسفه تحريم ربا مخالفت كرده باشد. از باب نمونه: در كتاب خلاف شيخ طوسى(عليه الرحمة) مسئله ٦٥ آمده است:

اگر نصاب مال قبل از اتمام سال حتى به مدت يك لحظه از حدّ مقرر كاهش پيدا كند چيزى بر عهده شخص نيست، حتى اگر اين كاهش، عمداً و به قصد فرار از زكات باشد اقوى عدم تعلق زكات است.

(٢) مجمع البحرين، ج١، ص٤٧٥.
(٣) التحقيق في كلمات القرآن، ج١، ص٣١٦ و ٣١٧.
(٤) فرار از ربا، ص١٤، آيت اللّه‌ مكارم شيرازى .