مشخص يك تهديد جدّى را نمى‌توان نام برد كه در صورت مهاجرت صحابه، دامن‌گير حكومت مى‌شد. هر چند كه علت اين بازداشتن را جلوگيرى از آلوده شدن صحابه به علايق و منافع مالى ثبت كرده‌اند. (٣٢) امّا به واقع جنبه‌هاى ديگرى از احتياط نيز مدّنظر خليفه بوده است. شايد بتوان اين ايده را ارايه داد ـ هر چند كه نيازمند بررسى بيشتر است ـ كه در سوى ديگر و هنگامى كه روند تكيه بر زور به نقطه اوج خود رسيده است، حضرت در دهه چهارم رفتارهايى متفاوت را در پيش مى‌گيرد تا از تثبيت روش‌هاى گذشته در تاريخ جلوگيرى نمايد. داستان ياد شده را مى‌توان از همين رفتارها برشمرد كه امام(ع) در آغاز خلافت خود از سفر طلحه و زبير به مكه كه با اطّلاع او انجام شد، جلوگيرى نكرد با آن كه هدف آن‌ها را از اين سفر مكر ورزى معرفى نموده بود. (٣٣)

در واقع اين شيوه تصميم‌گيرى بيانگر اهتمام ويژه حضرت به بهره‌گيرى از وسيله‌ها و روش‌هايى متفاوت با وسيله‌ها و روش‌هاى حكومت‌هاى قبل است. وسيله‌ها و روش‌هايى كه بر چهره خود رنگ زور را كمتر داشته باشند و پيام «مديريت جامعه بر مبناى تعامل عادّى با مردم و افراد» را سر دهند و بر خلاف خليفه دوم ـ كه در شرايط طبيعى و غير بحرانى حصارهاى ذهنيتى خود را گرداگرد انتخاب‌گرى افراد جامعه مى‌كشيد ـ سدّى در مقابل تصميمات آن‌ها ايجاد نكند. بر پايه اين پاسخ ، شيوه تصميم‌گيرى در حكومت على(ع) به جاى آن كه پاسخگوى نيازهاى فورى و كوتاه مدت جامعه معرّفى شود حاوى پاسخ‌هايى براى نحوه حكمرانى ارزيابى مى‌گردد. با اين توصيف ديگر نمى‌توان به حضرت خرده گرفت كه چرا با اجازه دادن به طلحه و زبير براى سفر به مكّه امكان داد تا روندى شكل گيرد كه سلسله حوادثى همچون بطرى‌هاى قرار گرفته در امتداد يك ديگر به هم برخورد كنند و حكومتى سراسر بحرانى از جمل گرفته تا صفين و نهروان رقم بخورد. حقيقت اين است كه حضرت على(ع) به استقبال بحران نمى‌رفت بلكه جامعه مسخّط آن دوران بود كه در چارچوب يك مديريت صداقت محور، بحران‌هاى درونى خود را به

(٣٢) شرح نهج‌البلاغه، ج ١١، ص ١١.
(٣٣) شرح نهج‌البلاغه، ج ١١، ص ١١.