...ولو حملت الناس على تركها و حولتها إلى مواضعها، و إلى ما كانت في عهد رسول‌اللّه‌ صلّى اللّه‌ عليه وآله لتفرق عني جندي حتى أبقي وحدي أو قليل من شيعتي الذين عرفوا فضلي؛ (٣٠)

اگر مردم را به ترك نماز تراويح وادار مى‌كردم و آن را در جايگاه خود قرار مى‌دادم و بر آن چه نزد رسول خدا(ص) بر مى‌گردانم لشكرم از گرد من متفرّق مى‌شدند، تا آن جا كه تنها مى‌ماندم يا با اندكى از شيعيانم كه فضل مرا مى‌شناسند.

سؤال: اگر امام (ع) شرايط جنگ را در تصميم‌گيرى‌هاى خود لحاظ مى‌كرده است پس چرا به رفتارى كه تأثير گذار جدّى بر شروع جنگ‌هاى دوران امام(ع) بوده است، مجال داد و آن خروج طلحه و زبير از مدينه است؟ اين خروج سرآغاز سلسله حوادثى شد كه يكى پس از ديگرى در قالب جنگ‌هاى جمل و... دهان گشود. آيا به راستى اگر اين اجازه صادر نمى‌شد و در نتيجه حوادث مزبور يا اصلاً به وقوع نمى‌پيوستند و يا دست كم كنترل شده رخ مى‌دادند، بهتر نبود؟ آيا مگر نه اين است كه طبق نظريّه "اهمّ و مهمّ " و "واقع گرايى سياسى " حضرت بايد از هدف مهم‌تر ـ يعنى جلوگيرى از خطراتى كه نظام را تهديد مى‌كرد ـ جلوگيرى مى‌نمود؟

جواب: از اين پرسش دو پاسخ مى‌توان ارايه داد:

الف) امام (ع) در اين مورد و موارد مشابه مى‌خواسته است رفتار خويش را با رويكردى كاملاً متفاوت با رفتار حاكمان پيشين تنظيم نمايد.در توضيح اين پاسخ مى‌توان گفت: اوّلين نمونه‌هاى توسل به زور در دهه اوّل پس از پيامبر(ص) وقوع يافت. تأكيد بر زورمدارى در عرصه حكومت و بهره‌گيرى از اين زورآمدى در محدود ساختن اصحاب براى انتخاب محلّ زندگى كه طبيعى‌ترين حق هر فرد است يكى از مهم‌ترين نمونه‌هاى تاريخى در اين زمينه است. خليفه دوم در سياستى پيش‌گيرانه و بر آمده از سراحتياط‌هاى حكومتى از خروج صحابه از مدينه جلوگيرى نمود. (٣١) اين در حالى بود كه به صورت

(٣٠) كافى، ج ٨، ص ٥٩.
(٣١) شرح نهج‌البلاغه، ج ١١، ص ١١.