پاسخ‌گويى به خدعه‌هاى معاويه را در چارچوب رفتارى منطقى و عقل گرايانه دنبال نكند. امام(ع) اين گزينه را نيز انتخاب نكرد. اين گزينه را در واقع خوارج در پيش گرفتند كه توضيح آن خواهد آمد.

گزينه سوم: رفتارى دو سويه را در پيش گيرد: از يك سوى پاى‌بندى خود را به اخلاق از دست ندهد و از خدعه ورزى‌هاى انتقام گيرانه در قبال نيرنگ بازى‌هاى معاويه پرهيز كند و از سوى ديگر در دام‌هاى خدعه معاويه دچار نشود. در واقع رفتارى اخلاقى ـ عقلانى را دنبال نمايد كه يك جنبه آن التزام و پاى‌بندى به ارزش‌ها را تشكيل دهد و جنبه ديگر آن انعطاف‌پذيرى، هشيارى، و تدبير و مديريت سياسى. تاريخ گوياى آن است كه حضرت اين راه سوم را برگزيده است. اداره جامعه با وجود رويكردهاى متفاوت، كه برخى به عثمان و پاره‌اى به قاتلان او گرايش داشتند و نيز پاى‌بندى گروه‌هاى بسيارى به خليفه دوم و افكارى كه بر جاى گذاشته بود از مهارت‌هاى سياسى امام بود كه تحسين تاريخ نويسان را برانگيخته است.

امام(ع) خود به اين موضوع كه نمى‌توانند او را بفريبند، اشاره كرده است:

به خدا سوگند من مانند كفتار خوابيده نيستم كه صياد زمانى را براى فريبش كمين كرده است و آهسته آهسته چوب بر زمين مى‌زند تا او را بگيرد. (٥)

نمونه دوم: امام (ع) و شوراى تعيين خليفه

يكى از مواردى كه نشان مى‌دهد امام(ع) به رغم به كارگيرى مكر عليه او از اين سلاح بهره نگرفته است، جريان تعيين خليفه سوم است كه در آن دو ابزار مكر و زور همزمان به كار گرفته شد. جريان از اين قرار بود كه شش نفر به عنوان اعضاى شورايى كه بايد از ميان آن‌ها خليفه تعيين گردد، برگزيده شدند؛ از جمله اين اعضا امام على(ع) و عثمان بودند. مديريت شورا كه بر عهده عبدالرحمن بن عوف قرار داشت، اختياراتى ويژه را براى به قتل

(٥) نهج‌البلاغه، خطبه ٦.