مقابل پيمان شكنى پيمان نشكند. در دوره‌اى كه امام(ع) در آن مى‌زيست اسلام بال‌هاى خود را بر بخش مهمّى از جهان گسترده بود و آن‌چنان كه تاريخ بعدا ثابت نمود گفتارهاى به ظاهر عادى صحابه در آن روز به روندهاى انكار نشدنى در تاريخ اسلام بدل شدند و به واقع صحابه بى آن كه بدانند در معرفى الگوبردارى تاريخ اسلام قرار داشتند.

در اين شرايط، ظهور معاويه و جريان‌هاى پيش از او مكرورزى را به پديده‌اى رايج و فراگير بدل ساخته بود. امام على(ع) در چنين وضعيّتى پيش از آن كه تلاش‌هاى خود را متمركز بر مصالحى زودگذر نمايد به طرّاحى يك الگوى تاريخ ساز از حكومت خويش دست زد. در واقع اگر چه فرصت‌هاى مساعد براى پيروزى ظاهرى و زودگذر را به معاويه سپرد ولى فرهنگ سياسى آن دوران را كه دست يازيدن به هر وسيله را در نيل به هدف‌هاى شيطانى روا مى‌دانست و مى‌رفت تا به عنوان فرهنگ رايج و مقبول در دل تاريخ اسلام جاى گيرد، دچار چالشى سخت نمود و راه را بر آن بست.

معرفى شخصيت خويش به تاريخ، تصحيح راه نادرستى كه مى‌رفت هر وسيله را در نيل به هدف براى هميشه تجويز كند و متمايز ساختن راه حق از راه باطل، اهداف امام(ع) را تشكيل مى‌دادند.

در عين حال ماهيت رفتار سياسى امام(ع) را نبايد صرفا در دستگاه يك بينش تاريخ ساز توجيه نماييم بلكه مى‌توان با استفاده از يك چارچوب عقلانى تصميم‌گيرى كه مصالح زودگذر را نيز در تعامل با تصميم سازان جامعه مورد توجه قرار مى‌دهد، به تحليل كشيد. از جمله آن كه حضرت در دهه چهارم تأكيد خود را بر خاموش ساختن بحران‌هايى قرار داده بود كه كم‌كم جامعه را دچار مشكلاتى غير قابل بازگشت مى‌ساخت. دليل ديگر بر مهارت امام على(ع) به درك موقعيت‌هاى مهم باز مى‌گردد. اين مهارت از آن جا قابل رديابى است كه حضرت نخستين كسى است كه به پيامبر(ص) ايمان آورد و همپاى با تحول دولت در اسلام بخش اصلى عمر خود را در كوران حوادث گذراند. در واقع او بيش از هر كسى نبض جامعه را در دست داشت و مى‌دانست كه تأكيد بر يك نگرش خاص در سياست از جمله مكر ورزى مى‌تواند شكاف‌هاى مهمى را در دهه‌هاى بعد بر جاى گذارد. در واقع