«إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى‌ لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِيدٌ» ق: ٣٧. القاء سمع بمعنى گوش دادن است يعنى در آنچه گفته شد تذكرى است بآنكه قلب و تعقل دارد و يا گوش بدهد در حاليكه متوجه شنفته خويش است. ولى آنكه نه تفكر دارد و نه گوش ميدهد براى او در گفته ما پندى نيست.

«إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ‌ مَشْهُوداً» اسراء: ٧٨. اين آيه در «دلك» مشروحا گفته شده است.

گواهان روز قيامت‌

گذشته از ثبت و ضبط اعمال، قرآن كريم گواهان ديگرى راجع بقيامت معين فرموده كه لازم است ذكر شود: شهادت اعضاء. شهادت پيامبران و ائمه عليهم السلام و غيرهم.

آياتيكه راجع بشهادت اعضاء است بدين قرارند.

١- «وَ يَوْمَ يُحْشَرُ أَعْداءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ. حَتَّى إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ. وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ‌ شَهِدْتُمْ‌ عَلَيْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ وَ هُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ» فصلت: ١٩- ٢١.

اين آيات بر شهادت گوشها، چشمها و پوستها دلالت دارند «أَعْداءُ اللَّهِ» در آيه اول ميرساند كه شهادت اعضاء درباره كفّار و بدكاران است نه درباره نيكوكاران نسبت باعمالشان و نيز حاكى است كه اعداء اللّه خطاب بپوستهاى خويش خواهند گفت: چرا بر عليه ما گواهى داديد.

آنها جواب خواهند داد: خدائى كه همه چيز را گويا كرده ما را گويا كرد (يا قبلا گويا كرده بود) آيا مراد شهادت طبيعى است يا بزبان خواهند آمد در «جلد» ديده شود.

٢- «الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى‌ أَفْواهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ» يس: ٦٥.