قواعد فقه - محقق داماد‌، سيد مصطفى - الصفحة ١٣٨

‌
- صحاح اللغه ضرر را خلاف نفع مى‌داند.
- صاحب قاموس علاوه بر آن، معناى سوء حال را هم آورده است.
- نهايه ابن اثير و مجمع البحرين ضرر را نقص در حق دانسته‌اند.
- مصباح المنير ضرر را به معناى عمل ناپسند نسبت به يك شخص يا نقص در اعيان مى‌گيرد.
- در مفردات راغب اصفهانى، ضرر به سوء حال معنا شده، اعم از سوء حال نفس به خاطر قلّت علم و فضل يا سوء حال بدن به خاطر فقدان عضوى از اعضا و يا به خاطر قلّت مال و آبرو. [١]
اختلاف نظر بين اهل لغت، به علت استعمالات مختلف كلمه ضرر امرى طبيعى است، ولى اين اختلاف به فقه نيز سرايت كرده و موجب اختلاف آراى فقهى شده است.
نايينى معتقد است ضرر عبارت است از هر نقصان در مال يا آبرو يا جان فرد ديگر؛ ولى در مورد نفس و مال كلمه «ضرر» استعمال مى‌شود، اما در مورد فقدان احترام و آبرو، كلمه ضرر كمتر استعمال مى‌شود. مثلا گفته مى‌شود: فلان شخص در آن معامله ضرر كرد، يا دارويى كه مصرف كرد مضر بود يا برايش ضرر داشت؛ ولى اگر كسى از ديگرى هتك آبرو بكند اصطلاحا گفته نمى‌شود كه به او ضرر زده است. [٢]
به نظر امام خمينى (قدس سره) ضرر به معناى ضد نفع و مقابل نفع است.
كلمه «ضرار» نيز داراى معانى مختلفى است. ضرار بر وزن فعال مصدر باب مفاعله است. باب مفاعله دلالت بر اعمال طرفينى مى‌كند. پس ضرار كه مصدر باب مفاعله است مبيّن امكان ورود ضرر بر دو جانب است، بر خلاف «ضرر» كه هميشه از يك طرف عليه طرف ديگر وارد مى‌شود. با توجه به قيد طرفينى بودن، براى ضرار معانى مختلفى پيشنهاد شده است:
معناى اول ضرار، مجازات بر ضررى است كه از جانب ديگرى به انسان مى‌رسد و معناى دوم، ضرر رساندن متقابل دو نفر است به يكديگر. قول سوم اين است كه ضرر در مواردى است كه شخصى به ديگرى ضرر مى‌رساند تا خودش منتفع گردد و ضرار در‌