پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٨٥ - شرح و تفسير توحيد ذات و صفات خداوند

اخلاص از ماده خلوص به معناى خالص كردن و تصفيه نمودن و از غير، پاك كردن است.

در اين كه منظور از اخلاص در اين جا اخلاص عملى يا قلبى يا اعتقادى است در ميان مفسّران نهج البلاغه گفتگوست. منظور از اخلاص عملى اين است كه هر كس نهايت توحيد پروردگار را داشته باشد تنها او را پرستش مى‌كند و انگيزه او در هر چيز و هر كار، خداست. اين همان چيزى است كه در بحث اخلاص در عبادت، فقها روى آن تكيه دارند. «شارح خويى» رضوان اللّه عليه اين تفسير را به عنوان يك قول، بى‌آن كه اشاره به گوينده آن كند ذكر كرده است. [١] ولى اين احتمال بسيار بعيد است زيرا جمله‌هاى قبل و بعد اين جمله، همه از مسائل عقيدتى سخن مى‌گويد و پر واضح است كه اين جمله نيز ناظر به اخلاص اعتقادى است.

امّا اخلاص قلبى، يا به تعبير «شارح بحرانى ابن ميثم» زهد حقيقى، آن گونه‌اى كه تمام قلب او متوجّه خدا باشد و به غير او نينديشد و ما سوى اللّه، او را به خود مشغول ندارد [٢]، گر چه مقام بالا و والايى است ولى باز با مجموعه جمله‌هاى اين فراز سازگار نيست و بعيد است مقصود از آن جمله، اين باشد.

تنها مفهومى كه مناسب آن است خالص ساختن اعتقاد نسبت به پروردگار است، يعنى او را از هر نظر يگانه و يكتا، بى‌نظير و بى‌شبيه دانستن و از اجزاى تركيبى پاك و منزّه شمردن.

در جمله پنجم، خود امام (ع) به اين معنى اشاره فرموده و با تعبير زيبايى آن را

[١] منهاج البراعة، جلد ١، صفحه ٣٢١. طبق نقل شارح خويى، صدر الدين شيرازى نيز در شرح كافى همين عقيده را دارد.

[٢] شرح نهج البلاغه، جلد ١، صفحه ١٢٢.