پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٧٤ - مرحله اوّل آفرينش آدم (ع) از نظر جسم و روح

انسان از هر كدام آنها در بخشى از زندگى استفاده مى‌كند و از تركيب آنان با يكديگر راه خود را به سوى مقصود مى‌گشايد (اين نيروها عبارتند از: قوّه ادراك، قوّه حفظ، نيروى خيال و ...).

توجّه داشته باشيد كه ذهن در اصل به معنى قوّت است، سپس به معنى عقل و فهم و درايت و ساير نيروهاى عقلانى به كار رفته و اين كلام نشان مى‌دهد كه مولا (ع) در اين عبارت به جوانب مختلف نيروى عقلانى توجّه فرموده و هر يك از آنها را يكى از عنايات الهى مى‌شمرد.

سپس مى‌افزايد: «و داراى افكارى است كه به وسيله آن (در موجودات مختلف و كارهاى گوناگون) تصرّف مى‌كند» (و فكر يتصرّف بها).

گاه تصوّر مى‌شود كه اين تعبير به اصطلاح، از قبيل عطف تفسيرى است و تعبير ديگرى از همان مفهوم جمله سابق است، ولى ظاهر اين است كه اين دو جمله هر يك اشاره به حقيقتى دارد: جمله‌ (ذا اذهان يجيلها) اشاره به مراحل شناخت و تصوّر و تصديق و فهم و درك حقايق است و جمله‌ (و فكر يتصرّف بها) اشاره به انديشه‌هايى است كه در مرحله اجرا قرار مى‌گيرد و به وسيله آن انسان در اشياى مختلف تصرّف مى‌كند (توجّه داشته باشيد كه فكر در اصل به معناى حركت انديشه و اعمال خاطر است) و به هر حال «فكر» به صورت جمع (مانند «اذهان» كه صيغه جمع است) آمده تا نشان دهد قواى عقلى و انديشه‌هاى انسانى بسيار متنوّع و گوناگون است و اين نكته مهمّى است كه فلاسفه بزرگ و انديشمندان و روانشناسان روى آن تأكيد فراوان دارند و سرچشمه تفاوت استعدادهاى فكرى انسانها، تفاوت در اين مورد است.

چه بسا افرادى در يك قسمت قويتر و در قسمتى ضعيف‌تر و افراد ديگرى عكس آن بوده باشند و در اين مسأله اسرار و دقايق بسيار عجيبى است كه هر قدر انسان در آنها دقيقتر مى‌شود به عظمت خداوندى كه خالق قواى ذهنى و فكرى‌