پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٢٢ - ١- آيا اسم «عارف» بر خداوند اطلاق مىشود؟

خويش آگاهى دارد و به همه اشيا نيز آگاه است و اين در واقع يك نوع كشف تفصيلى است، نسبت به همه آنها از طريق علم اجمالى.

اين سخن را مى‌توان به گونه ديگرى توضيح داد و گفت: حوادث گذشته هرگز به طور كامل نابود نشده و آثارش در دل حوادث امروز وجود دارد. همچنين حوادث آينده از حوادث امروز جدا نيست و دقيقا با آن مربوط است و از آن سرچشمه مى‌گيرد. به اين ترتيب گذشته و حال و آينده، يك مجموعه زنجيره‌اى از علّت و معلول را به وجود مى‌آورد كه آگاهى بر هر يك از حلقه‌هاى آن، به معنى آگاهى از حلقه‌هاى قبل و بعد است.

به عنوان مثال اگر ما دقيقا وضع هواى تمام كره زمين و عواملى را كه سبب پيدايش هواى فعلى است بدانيم و از تمام جزييّات و رابطه علّت و معلولهاى آن آگاه باشيم، مى‌توانيم دقيقا از وضع هوا در هزاران سال قبل يا بعد آگاه شويم.

چرا كه پرونده گذشته و آينده در حال موجود است. امروز به طور دقيق بازتابى از ديروز، و فردا بازتابى از امروز است و آگاهى كامل بر تمام جزييّات امروز، به معناى آگاهى كامل بر حوادث گذشته و آينده است.

حال اگر به اين حقيقت توجّه كنيم كه خداوند سرچشمه اصلى همه حوادث ديروز و امروز و فرداست و او به ذات پاك خويش علم دارد، بايد بپذيريم كه نسبت به حوادث آينده و گذشته و امروز نيز آگاه است. البته هر موجودى هر اثرى دارد، به اذن و فرمان اوست، ولى سنّت او بر اين جارى شده كه آثار و خواصّى به موجودات بدهد و هر گاه بخواهد از آنها باز ستاند. [١]

[١] كسانى كه براى حلّ اشكال بالا به اين پاسخ روى آورده‌اند، در برابر اين سؤال قرار دارند كه لازمه اين سخن آن است كه خداوند به كثرت موجودات با وصف كثرت قبل از وجود آنها آگاهى نداشته باشد، زيرا كثرت هرگز در ذات او نيست يا به تعبيرى ديگر، علم او به موجودات قبل از وجود و بعد از وجود آنها متفاوت است: قبلا به صورت علم اجمالى است و بعدا به صورت علم تفصيلى و عجب اين كه بعضى از آنان به اين تفاوت اعتراف كرده‌اند.