پيام امام امير المومنين(ع) - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٥٦ - آخرين بخش خطبه، بيان عظمت فريضه حج

تشبيه به انعام يا به خاطر تواضع فوق العاده حجّاج بيت اللّه است يا اشاره به بى‌قرارى و بى‌تابى آنها به هنگام هجوم به سوى كعبه و طواف مى‌باشد و بايد توجه داشت كه اين گونه تعبيرات در عرف عرب مفهومى متفاوت با عرف ما دارد. و تشبيه به حمام (كبوتر) به خاطر آن است كه اين پرنده، رمز محبّت و صلح و صفا و امنيّت و زمزمه آميخته به شوق است.

جالب توجّه اين كه اوّلين نقطه شروع حج همان احرام و گفتن لبيك است، همان لبيك كه مفهومش اجابت دعوت الهى است. آرى خدا زوّار خانه‌اش را به ميهمانسراى بزرگش دعوت نموده و آنها لبيك گويان در حالى كه دلها پر از شوق و سرها پر از عشق و هواى اوست به سوى خانه‌اش حركت مى‌كنند و خود را در جوار قرب او مى‌بينند و نخستين اثر آن آشكار شدن جوانه‌هاى تقوا و معنويّت در دل و جان آنهاست.

سپس به يكى از فلسفه‌هاى حج پرداخته، مى‌فرمايد: «خداوند سبحان حج را علامت فروتنى در برابر عظمتش قرار داده و نشانه‌اى از اعتراف به عزّتش» (و جعله سبحانه علامة لتواضعهم لعظمته و اذعانهم لعزّته).

زيرا مناسك و مراسم حج مشتمل بر اعمال و رفتار بسيار متواضعانه‌اى است كه در برابر حق انجام مى‌شود و هيچ عبادتى در ميان عبادات تا اين حد، نشانه‌هاى تواضع در آن نمايان نيست، احرام بستن و از تمام لباس و زر و زيورها به دو قطعه پارچه ندوخته قناعت نمودن و طواف خانه خدا و سعى صفا و مروه و وقوف در بيابان عرفات و مشعر و منى و رمى جمرات و تراشيدن سر، همه اعمالى است متواضعانه كه در برابر عظمت پروردگار انجام مى‌گيرد و به راستى غرور و تكبّر و نخوت هر انسانى را در هم مى‌شكند.

سپس به اين حقيقت اشاره مى‌كند كه قرار گرفتن در صفوف حاجيان و زائران بيت اللّه، افتخار بزرگى است كه خداوند به گروهى از بندگانش بخشده،