نيروهاى مقابل نيز قرار نگرفت و به گفته امام ، از كسانى بود كه : خَذَلُوا الحَقَّ ولَم يَنصُرُوا الباطِلَ . [١] دست از يارى حق كشيدند و باطل را نيز يارى ندادند . برخى از اسناد تاريخى ، نشان دهنده آن است كه او در فرجام زندگى ، بر سهل انگارى خود و يارى نكردن على عليه السلام ، عميقاً تأسّف مى خورد و مى گفت : ما آسي عَلى شَيءٍ إلاّ أنّي لَم اُقاتِل مَعَ عَلِيٍّ الفِئَةَ الباغِيَةَ . [٢] بر هيچ چيز تأسّف نمى خورم ، جز آن كه به همراه على ، با گروه طغيانگر نجنگيدم . البته برخى از منابع ، مراد از «فئة باغية» در كلام وى را خوارج [٣] يا حَجّاج [٤] يا ابن زبير [٥] دانسته اند كه با توجه به قيد : «مع علىّ» در نصّى كه بدان اشاره شد ، جايى براى احتمالات ديگر نيست . او مى گفت : هركس مرا به نماز فراخواند ، از او پيروى مى كنم ، از هر گروه كه باشد و از كسى كه مرا به جنگ بخواند ، پيروى نمى كنم . [٦] در حاكميت و اطاعت از حاكم نيز او به «قانون غلبه» باور داشت و مى گفت : حكومت ، حق كسى است كه بر مردم ، تسلّط و غلبه يابد . [٧] چنين بود كه چون على عليه السلام در بيعت بر آزادى و اختيار مردم ، تأكيد مى كرد و مى گفت : «با اجبار ، هيچ كس را بر اطاعت از خويش وادار نمى كنم» ، عبد اللّه ، از

[١] نهج البلاغة : حكمت ١٨ ، الاستيعاب : ٢ / ١٧٣ / ٩٦٨ .[٢] المستدرك على الصحيحين : ٣ / ٦٤٣ / ٦٣٦٠ ، الاستيعاب : ٣ / ٨٣ / ١٦٣٠ .[٣] فتح البارى : ١٢ / ٢٨٦ .[٤] الطبقات الكبرى : ٤ / ١٨٥ و ١٨٧ ، تاريخ دمشق : ٣١ / ١٩٧ ، سير أعلام النبلاء : ٣ / ٢٣٢ / ٤٥ .[٥] السنن الكبرى : ٨ / ٢٩٨ / ١٦٧٠٦ ، تاريخ دمشق : ٣١ / ١٩٣ ، سير أعلام النبلاء : ٣ / ٢٢٩ / ٤٥ .[٦] الطبقات الكبرى : ٤ / ١٦٩ ، حلية الأولياء : ١ / ٣٠٩ ، تاريخ دمشق : ٣١ / ١٩١ .[٧] الطبقات الكبرى : ٤ / ١٤٩ ، الاستيعاب : ٣ / ٤٧٢ / ٢٤٦٤ .