امام، با مخالفان سياسى نيز هرگز با خشونت رفتار نمى كرد. مدارا در سياست علوى، اصلى بود خدشه ناپذير. اين مدارا تا مرز توطئه آفرينى مخالفان، پيش مى رفت. على عليه السلام بر اين باور بود كه مدارا با مخالفان، از تندى آنان مى كاهد و زمينه هاى صحنه آفرينى و جوسازى را از آنان مى ستاند. بر اين اساس بود كه تا خوارج به قتلْ دست نيازيدند و امنيت جامعه را به جد به خطر نيفكندند، با آنان برخورد نكرد، دشنام هاى آنان را تحمّل كرد و حتى حقوق آنان را از بيت المال، قطع نكرد. برخورد امام، با توطئه گران عليه امنيت داخلى، به تناسب حدّ و حدود توطئه آنان و نقشى بود كه در توطئه داشتند. گاه آنان را تبعيد مى كرد و ديگر گاه، به زندان مى افكند و در نهايت، چون هيچ گونه چاره انديشى اى كارساز نبود، با برخورد نظامى، مشكل را حل مى كرد.

هفت ـ سياست هاى نظامى

امام على عليه السلام ، رزم آورى شجاع بود و بى باك. هماوردجويى او در ميدان هاى نبرد، و فرازمندى او در نبردها، شهره تاريخ است. افزون بر اين، او فرماندهى بود تيزنگر، مدبّر و حزم انديش. اين كه حكومت امام على عليه السلام با وجود كوتاهى، يكسر به جنگ و نبرد داخلى با توطئه گران گذشت، بسى تأسّف آور است؛ امّا سيره او در اين نبردها سرشار است از آموزه هاى نظامى و نگرش انسانى، و آكنده از كرامت در جنگ و نبرد، و بسى درس آموز و بيدارگر. سياست هاى على عليه السلام را در نبرد، بدين سان مى توان گزارش كرد:

[١] بنگريد به: ص ٣٤٤ (ح ٣٩٤) .