انگیزه سیاسی مأمون در ترویج مکتب ارسطوئی - حسینیبیان، سیدمهدی - الصفحة ١٢٦ - اساس و بنیاد ادبیات با لسانهای مختلف
(فضاِیِی) قرار دارد؟ و آِیا چِیزى او را احاطه نموده است؟ و آِیا از لحاظ چِیزى به چِیز دِیگر تغِیِیر مكان مىدهد؟ ِیا نِیازى به چِیزى دارد؟
حضرت فرمودند: اِین مطلب از پِیچِیدهترِین نكاتى است كه مورد سؤال مردم مىباشد و كسانى كه دچار كاستى در عقل و فقدان علم (ِیا فهم) هستند آن را نمىفهمند و در مقابل، عقلاى منصف از درک آن عاجز نِیستند، پس خوب در جواب من دقّت كن و آن را بفهم اى عمران!
اما نكته اوّل: اگر(خداوند) مخلوقات را به خاطر نِیاز به آنان خلق كرده بود، ممکن بود كه بگوِیِیم به سمت مخلوقاتش تغِیِیر مكان مىدهد، چون نِیاز به آنها دارد؛ ولى او چِیزى را از روى نِیاز خلق نكرده است و همِیشه ثابت بوده است. بهقول سعدِی:
من نکردم خلق تا سودِی کنم
بَلکه تـا بر بندگان جودِی کنم
نه در درون چِیزى و نه اعتماد (تکِیه) بر چِیزى کرده، إلّا اِینكه مخلوقات ِیكدِیگر را نگاه مىدارند و برخى در برخى دِیگر داخل شده و برخى از برخى دِیگر خارج مىشوند و خداوند متعال با قدرت خود تمام اِینها را نگاه مىدارد و نه در چِیزى داخل مىشود و نه از چِیزى خارج مىگردد و نه نگاهدارى آنها او را خسته و ناتوان مىسازد و نه از نگاهدارى آنها عاجز است و هِیچ ِیک از مخلوقات چگونگى اِین امر را نمىداند، مگر خود خداوند و ِیا آن