روح از نظر دين، عقل و علم روحى جديد - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٢٠٩ - آيات قرآن چه دلالتى دارند؟

آيات هفتگانه گذشته لازم است به موضوعات ذيل توجه شود.

١- تمام آيات گذشته نفى لبث را به طور مطلق از كفار و اشقيا نقل ننموده است، بلكه همه آنان به مقدار اندكى از لبث مانند يك ساعت، يك شب يا يك روز يا مقدارى از روز و يا ده (روز) به حسب استنباط و برداشت‌شان اعتراف نموده‌اندف بلى نظر آنان در كميت زمان استثنائى يكى نبوده و هر دسته‌اى مقدارى را استثناء مى‌نمايد ولى اكثر آنها به يك ساعت و خوب روش‌تر آنها[١] به يك روز مكث اعتقاد پيدا مى‌كنند.

ممكن است مراد تبهكاران، از اين مقدار مكثى كه از حافظه‌شان نرفته و هنوز بيادشان است زمان سؤال قبر و عذابى باشد كه در اوايل مردن به آنان رسيده است و بعد ارواح آنان نابود شده است هرچند خاطره چنين زمان كمى پس از هزاران سال حتى از زندگان عجيب است تا چه رسد به نابود شدگان. ممكن است مراد از مكث استثناء شده زندگى دنيا باشد كه در ذيل موضوع چهارم بيان خواهد شد.

٢- ممكن است گمان شود كفار و فجار در اين انكار خود دروغگو باشند؛ يعنى آنها مكث طويل برزخ را بخاطر دارند ولى به دروغ و

[١] - در آيه چهارم چنين آمده بود اذ يقول امثلهم طريقة إن لبثتم الا يوما. وجه آن را نگارنده نفهميده است و اگر اين آيه نمى‌بود مى‌شد كه اختلاف زمان مكث را بر اختلاف زيادى و كمى عذاب قبر حمل نمود.