روح از نظر دين، عقل و علم روحى جديد - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ٣١ - خلاصه و گزيده كلام

مشتبه ميشود و امور كثيره را به صورت واحد مى‌بيند و محل بحث ما هم از همين قبيل است، زيرا قوه مدركه ادراكات كثيره و متغير و قابل تجزيه را به صورت واحد بسيط ثابت مى‌بيند اشتباه واضحى است.

زيرا: اشتباه و غلط هميشه در مطالبى است كه به مقايسه بدست ميآيد يعنى در امور نسبى است، ولى ذات هر چيز قطع نظر از مقايسه و سنجش با حقايق ديگر اشتباه بردار نيست، براى روشن شدن اين مطلب ناچار از ذكر مثالى هستيم، ما اجرام بزرگ آسمانى را همواره بصورت نقطه هاى روشن كوچكى مى‌بينيم و استدلالات علمى ثابت كرده كه حس ما در اين قسمت دچار اشتباه است، يعنى در واقع آنها فوق العاده بزرگتر از آنند كه حس ما درك مى‌كند و نظير اين اشتباه را در موارد ديگر نيز فراوان داريم، ولى بايد ديد اين اشتباه از كجاست؟ آيا قطع نظر از همه چيز و صرفنظر از مقايسه با خارج اين نقطه نورانى كه حس ما درك ميكند اشتباه است؟ البته نه، پس اشتباه كجاست؟ اشتباه از اينجاست كه وقتى ما اين صورت حسى را با واقعيت خارجى كه استدلالات علمى ثابت كرده است، مقايسه ميكنيم مى‌بينيم بر يكديگر منطبق نيستند اينجاست كه مسئله اشتباه و غلط صورت مى‌پذيرد.

در محل بحث ما نيز مطلب از همين قرار است؛ يعنى هرگاه حواس و قوه مدركه ما امور كثيره متغير و قابل تجزيه اى را بصورت واحد و بسيط و ثابت تشخيص دهد اشتباهى كه براى آن رخ داده از نظر مقايسه و سنجش اين ادراك با واقعيت خارجى است، ولى خود