روح از نظر دين، عقل و علم روحى جديد - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ١٩٧ - خلاصه كلام غزالى در كيفيت عذاب قبر

چه مار خيالى باشد و چه محسوس.

٣- خود مار دردآور نيست، و چيزى كه به تو مى‌رسد زهر آن است، خود زهر نيز دردآور نيست بلكه عذاب در پديده و اثرى است كه در وجود تو از زهر پديد مى‌آيد، اگر چنين اثر و پديده‌اى بدون توسط زهر به تو برسد گويا همان عذاب در حق تو تحقق يافته است و گاهى ممكن نميشود كه نوعيت اين عذاب، بدون اين كه به سبب عادى آن نسبت داده شود، معرفى گردد (و لذا عذاب به گزيدن عقرب نسبت داده ميشود).

در موقع مردن، صفات زشت به صفات دردآور در نفس آدمى تبديل مى‌شود و درد و آزار آن مثل درد و آزار گزيدن مار است، بدون اينكه مار وجود داشته باشد[١].

ميگوئيم اين كلام مورد مناقشه است چه اگر عذاب را روحانى بدانيم كه دو وجه اخير كفايت مى‌كند، و اگر آن را جسمانى بدانيم حتى وجه اول نيز ناقص است، زيرا مار مذكور در اين صورت بايد ناسوتى و محسوس باشد، وگرنه خلاف مفروض است، و اين ادعا، كه هرچه مربوط به عالم آخرت شود ملكوتى است نيز نامفهوم است، امور آخرت گاهى مادى و گاهى غير مادى (ملكوتى) ميباشد، و جبرئيل چون جسم لطيف است ديده نمى‌شود ولى مار- در فرض بحث- بايد جسم مادى باشد.

[١] - ص ٢٧٦ ج ٦ بحار.