الهى»بداند؛ «زيرا قوام اسلام بر عبوديت است، نه بر آزادى و بناى احكام آن به تفريق مجتمعات و جمع مختلفات است، نه بر مساوات. پس به حكم اسلام بايد ملاحظه نمود كه در قانون الهى، هركه را با هركسى مساوى داشته، ما هم مساوى شان بدانيم و هر صنفى را مخالف با هر صنفى فرموده، ما هم به اختلاف با آنها رفتار كنيم». (٩٤)

در نهايت مى‌توان گفت كه هر چند شيخ فضل اللّه‌ نورى، نظريه‌اى كارآمد و روشنى از فقه سياسى شيعه در عصر خويش ارائه نداد و نتوانست از عقلانيت عصر خود براى فهم بهتر شريعت استفاده مطلوبى كند و بدون فرق نهادن ميان نقاط مثبت و منفى دستاوردهاى تمدن غرب و مؤلفه‌هاى مشروطيت به طرد يكباره آن پرداخت و از اين جهت انديشه‌هاى نائينى بر ديدگاه‌هاى او برترى دارد، اما او در شناخت كلى از بنياد تمدّن غرب و اهداف و انگيزه‌هاى غرب زدگان داخلى، از كسانى چون نائينى آگاه‌تر بود و همين سبب شد كه به درك بهترى از نهضت مشروطيت و آينده آن دست يابد.

فهرست منابع

١. آجدانى، لطف اللّه‌: علما و انقلاب مشروطيت ايران، نشر اختران، تهران، ١٣٨٥، چ٢.

٢. آجودانى، ماشاء اللّه‌: مشروطه ايرانى، نشر اختران، تهران، ١٣٨٦، چ٨.

٣. آدميت، فريدون، ايدئولوژى نهضت مشروطيت ايران، پيام، تهران، ١٣٥٥، چ١.

٤. ابوالحسنى، على: آخرين آواز قو، مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران، تهران، ١٣٨٥، چ ٣.

٥. ابوالحسنى، على: انديشه سبز زندگى سرخ، مؤسسه مطالعات تاريخ معاصر ايران، تهران، ١٣٨٥، چ٣.

(٩٤) همان، رساله تذكرة الغافل، ص١٧٧.