يك: هركس اندك آشنايى با آثار مكتوب در عصر مشروطه اعم از كتاب، رساله، اعلاميه، شبنامه، تلگراف، مقاله و نيز خطابه‌ها، داشته باشد، به روشنى در مى‌يابد كه بسيارى از اين آثار، بلكه بيشتر آنها، مشحون از دشنام، بدگويى، تكفير، ابراز تنفر و كينه و نسبت‌هاى نارواست. به نظر مى‌رسد هيچ يك از گروه‌هاى درگير در انقلاب از اين موج فراگير مستثنا نيستند و آثار برخى از عالمان دينى نيز از اين شائبه خالى نيست.

عامل اصلى اين تندگويى‌ها، فضاى پر التهاب عصر انقلاب به ضميمه فرهنگ حاكم بر روابط ميان انسان‌ها در آن دوران بوده است. بى ترديد يكى از قربانيان اين تندروى‌ها، مباحث نظرى و علمى است كه بستر مناسبى براى تبيين و تفاهم نمى‌يابد و بدفهمى‌ها را شكل مى‌دهد و ادعاهاى مخالفان به بدترين شكل تفسير مى‌شود.

اينك ما براى رهايى از چنين پيامدهاى نامطلوبى، از سويى مى‌بايست خود را از چنين فضايى دور نگه داريم و از سوى ديگر، مى‌بايست اين آثار را با توجه به چنين فضايى تجزيه و تحليل كنيم.

دو: هر چند اختلافات ميان فقيهان و عالمان دينى موافق و مخالف مشروطيت در آن دوران، آشكار، شديد و در موارد مختلف بود، ولى علت بسيارى از اين منازعات، مباحث نظرى و اجتهادى نبود؛ بلكه اختلاف در ميزان آگاهى از