الف) آرمان‌ها در شرايط پيچيده سياسى هميشه و همه جا كنار نهاده نمى شدند بلكه تنها براى اهدافى ويژه و مهم اين اصول آرمانى كنار گذاشته مى‌شدند. اين اهداف عمدتا عبارت بودند از: حفظ دين، حفظ كيان امت اسلامى، هدايت، حفظ حكومت.

ب) از آن جا كه در صحنه پى‌گيرى هدف تنها با يك هدف رو به رو نيستيم بلكه گاه با طيفى از اهداف سر و كار داريم، توجه به نظام ارزش‌گذارى ميان اهداف ضرورت مى‌يابد. در واقع هنگامى هدف، نقش راهبردى و محورى خود را خواهد يافت كه در يك چارچوب مقايسه‌گر رابطه تك تك هدف‌هاى مطرح به دست آيد و به اولويت‌بندى ميان آن‌ها و دست‌يابى به جدولى كه ميان مهم و مهم‌تر تفكيك قايل شود، منتهى گردد.

اين اولويت‌بندى و ارزش‌گذارى، ظرفيّتى مناسب را براى ايجاد يك فرايند سودمند جهت دست كشيدن از اصول و جابه جايى آن‌ها فراهم مى‌آورد.

آن چه همچون كليدى راه را بر درك بهتر از مفهوم ارزش‌گذارى ميان اهداف و تعيين اولويّت‌ها مى‌گشايد دقت در اين نكته حياتى است كه ارزش‌گذارى و اولويت‌بندى ارتباطى پيوسته و در هم تنيده با زمان و مكان و مقتضيات بر آمده از درون آن‌ها دارد.

ج) امام(ع) اگر به اقتضاى شرايط در موردى انعطاف مى‌ورزيد و از اصلى در مى‌گذشت، به همان اندازه نيز مى‌كوشيد اين انعطاف ورزى را در جهتى قرار دهد كه در اوّلين زمان پس از برون رفت از لغزشگاه‌هاى فراروى حكومت (٢١) فرصت از دست رفته را باز يابد و اصل آرمانى كنار نهاده را تحقق بخشد.

امام(ع) در اين چارچوب، آمادگى كامل براى وانهادن آرمان‌ها را ـ در هر سطح ميزان و اهميتى ـ داشت. بنابراين اگر بخش آرمان‌هاى صد در صد اخلاقى فطرى را از دايره آرمان‌ها منها كنيم و از طرف ديگر اهداف سياسى امام را هدف‌هاى چندگانه فوق و يا

(٢١) ر . ك: نهج البلاغه، حكمت ٢٧٢.