است تعابيرى ديگر است كه حضرت در كنار سخن پيش گفته به كار برده و در آن‌ها از شمشير و زور سخن به ميان آورده است مانند اين تعبير: «من مى‌دانم آن چه شما را اصلاح مى‌كند شمشير است.» (١٨) يا اين تعبير كه به امام گفته شد: «اهل عراق را جز شمشير اصلاح نمى‌كند.» حضرت فرمود: «اگر آن‌ها را جز فساد من اصلاح نكند پس آن‌ها را خداوند اصلاح نكند.» (١٩) بدينسان حضرت مى‌خواهد به آنان اعلام كند كه من توانايى لازم را براى منصرف كردن آن‌ها از پيمودن راهى كه در جنگ در پيش گرفته، و به خوارى تن داده‌اند دارم. بنابراين امام(ع) به هيچ وجه از واژه اصلاح، ايجاد دگرگونى‌هاى درونى، اساسى، نهادين و مبتنى بر انتخاب‌گرى آزادانه و خرد ورزى را اراده نكرده است.

با توجه به آن چه گذشت آشكار مى‌گردد امام(ع) از آن دسته از آرمان‌هايى كه اصول اخلاقى را تشكيل مى‌داده‌اند در نمى‌گذشته است. به سخن ديگر امام على(ع) براى نيل به هدف‌هاى اخلاقى مسيرى غيراخلاقى را نمى‌پيمود بلكه در عمل به اخلاق پاى‌بندى نشان مى‌داد. امام (ع) خود به اين نكته اشاره نموده است:

أريتكم كرائم الأخلاق من نفسي؛ (٢٠)

من كرامت‌هاى اخلاقى را به شما نماياندم.

از اين جمله به دست مى‌آيد كه كرامت‌هاى اخلاقى را حضرت در عمل به نمايش مى‌گذاشت و از وسيله‌هاى غيراخلاقى براى هدف‌هاى حتى اخلاقى بهره نمى‌گرفت.

٢. انعطاف ورزى امام (ع) نسبت به ساير آرمان‌ها

از عدم انعطاف ورزى امام (ع) نسبت به اصول صد درصد اخلاقى ـ كه عامل و مشخصه حيات و سلامت جامعه هستند ـ بگذريم، به اين نكته مى‌رسيم كه حضرت جهت تأمين اهداف مهم‌تر واقعيت‌ها و شرايط پيچيده سياسى را لحاظ مى‌كرد و به تناسب آن‌ها

(١٨) الارشاد، ج ١، ص ٢٨١.
(١٩) عيون الحكم والمواعظ، ص ١٦٤.
(٢٠) نهج البلاغه، خ ٨٧.