آفاق از نيمه شب يا زمانى كه يك سوم از شب سپرى شده آغاز مى شود. احتمال دوم كه مختار آيت اللّه‌ خويى است چنان كه بيان خواهيم كرد آنسبت به احتمال اول از اشكال كمترى برخوردار است اما در برخى اشكال ها با آن مشترك است.

احتمال سوم بدون اشكال است. اما مهم اين است كه از روايات چه استفاده مى‌شود.

٩. اگر چه در بسيارى از روايات روزه گرفتن و افطار معلق بر رؤيت هلال شده است، اما رؤيت هلال، طريقى براى علم به خروج ماه از محاق است. امورى چند اين مطلب راتاييد مى كند:

الف) بينه مى تواند به جاى رؤيت هلال بنشيند و اين نشان مى دهد رؤيت هلال در روايات به نحو كاشفيت اخذ شده است. بنابر اين چنانچه حجتى شرعى كاشف از حلول ماه باشد، مى‌تواند جانشين آن شود.

ب) دليل ديگرى كه نشان مى دهد رؤيت هلال طريقى است براى حصول علم به خروج ماه از محاق، اين است كه باگذشت سى روز از اولين روزى كه هلال ديده شده، حكم به خروج ماه سابق و حلول ماه جديد مى شود.

ج) اگر به دليل عدم ثبوت هلال، روزه يوم الشك افطار شود، آن گاه ثابت گردد كه در شب [قبل از ]آن روز، هلال وجود داشته است، قضاى آن واجب است.

د) اگر هلال در شب بيست و نهم ماه رمضان ديده شود، معلوم مى شود كه روزه يك روز از روزهاى ماه رمضان گرفته نشده است.

هـ) اگر مكلفى به نيت آخر شعبان روزه بگيرد و سض‌س معلوم شود كه آن روز، روز اول ماه رمضان بوده، روزه‌اش صحيح است.

بر تمامى فروع مزبور نص وجود دارد و فقها در پرتو اين نصوص فتوا داده اند. واين كاشف از آن است كه رؤيت هلال در روايات به عنوان طريق حصول علم به وجود هلال در افق به هنگام غروب خورشيد، اخذ شده است.

١٠. از بيانات گذشته معلوم شد كه موضوع بحث، رؤيت است. حال آيا رؤيت، به ديدن با چشم معمولى، انصراف دارديا اين كه شامل چشمانى كه ديد قوى و تيزى دارند