فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٥٥ - رؤيت هلال آيت اللّه جعفر سبحانى
بودن و حركت وضعى آن همواره تنها نيمى از آن رو به خورشيد قرار دارد. ستاره شناسان از نيمى كه روبه خورشيد است به قوس روز و از آن نيمى كه روبه خورشيد نيست به قوس شب تعبير مى كنند. اين دو قوس برحسب حركت زمين به دور خود، دائما در حال حركت و انتقال هستند. از اين رو با توجه به اختلاف درجات حركت زمين، مشرق ها و مغرب متعدد پديد مىآيد.
همين وضعيت براى هلال و خروج آن از محاق نيز وجود دارد، زيرا خروج ماه از محاق بر حسب اختلاف افق هامتفاوت است، چه بسا ماه از مكانى خارج شود و بخش كوچكى از چهره روشن آن ديده شود ولى در مكانى ديگرچنين نباشد. اين موضوع زمانى كه بدانيم ماه از سمت مشرق به سوى مغرب حركت مىكند، وضوح بيشترى مىيابد.بنابراين اگر ماه در شهرى ديده شود، معلوم مىشود كه ماه در آن وقت از تحت الشعاع خارج شده است اما اين دليل نمىشود كه ماه در شهرى كه در شرق آن سرزمين قرار دارد نيز از تحت الشعاع خارج شده باشد زيرا شايد ماه [در وقت غروب خورشيد از اين شهر ]در محاق باشد.
بر اين استدلال اشكال شده است كه بين طلوع و غروب خورشيد با طلوع هلال فرق است زيرا در هر لحظه در نقطه از زمين طلوعى و در نقطهاى ديگر مقابل آن غروبى محقق مى شود اين حالات از كيفيت قرار گرفتن كره زمين در برابر خورشيد انتزاع مى شود. بنابراين از وضع زمين درمقابل خورشيد، نسبتى ميان اين دو پديد آمده است و از آن جا كه زمين همواره درتبدل و انتقال است، اين نسبت برحسب اختلاف جهت زمين با خورشيد، تغيير مىكند. در حالى كه در مورد هلال چنين نيست، زيرا هلال از كيفيت نسبت ماه به خورشيد به وجود مى آيد بدون اين كه كره زمين دخالتى در اين مساله داشته باشد، به طورى كه اگر فرض كنيم اساسا كره زمين وجود نداشته باشد، ماه با اشكال مختلفش ازهلال گرفته تا بدر و بالعكس به همان شكل كه اينك مشاهده مى كنيم، ظاهر خواهد شد. به عبارت ديگر هلال عبارت است از: خروج ماه هر چند اجمالا از تحت الشعاع به مقدارى كه قابل رؤيت باشد و اين يك امر واقعى و عينى است كه نسبت به شهرها و اماكن مختلف، تفاوت نمىكند زيرا هلال، نسبت ميان ماه و خورشيد است نه