ص ٥٩ س ٦ ببعد- «هواى يابس ... آتش را»، و نيز ص ٦٥ س ٦ ببعد، «اين هوا بمنزلت مادتست و ايشان (حرارت و هواى لطيف) را بيك ديگر شوق طبيعى باشد (نيز رش: ص ٨٣ س ٧- ص ٨٤ س ١- ٥).

بعقيده قدما چنانكه پيش ازين در حواشى مذكور افتاد اجسام مركب، از چهار عنصر آميخته و سرشته‌اند و هر عنصر را صورتى است كه آن را طبيعت يا قوّت آن عنصر گويند صورت خاك سردى و خشكى، و صورت آب سردى و ترى، و صورت هوا گرمى و ترى، و صورت آتش گرمى و خشكى است (رش: علم طبيعى دانشنامه علائى ص ٥٢- ٥٥؛ زاد المسافرين ص ٤٨؛ ارشاد امام الحرمين متن عربى ص ١٣٥، ترجمه فرانسوى ص ٢١٥؛ زين الدين سيد اسماعيل بن حسن جرجانى (متوفى بسال ٥٣١) مؤلّف ذخيره خوارزمشاهى صورت و طبيعت عناصر را بر خلاف رأى شيخ رئيس كيفيّت نيز خوانده است). مؤلف قراضه طبيعيات با اعتقاد باستحاله عناصر اشاره بشوق مادّه بصورت و بعضى از عناصر ببعض ديگر كرده است.

حكيم ناصر هم در اين باب گويد (زاد المسافرين ص ٢٢٦): «هر يكى از طبايع [يعنى عناصر] با خويش و نزديك خويش بدان دو قوّت خويش كه دارد نيكويى‌كننده است چنانكه گوئيم آتش برتر از خواهران خويش است كه امّهاتند و مر او را با هوا بگرمى خويشى است لاجرم با يكديگر خويشى پيوسته‌اند و حق يكديگر همى‌گذارند بدان قوّتها كه دارند، نبينى كه آتش مر هوا را گرم و روشن همى‌كند و باد مر آتش را قوى همى‌كند بيارى دادن ...» (نيز رش: فردوس الحكمه ص ١٤- ١٥).