قراضه طبيعيات - ابن سينا - الصفحة ١٥٢ - حواشى و توضيحات
در تداول قدما خيار چنبر يا خيار شنبر [١] از تيره لگومىنوزها درختى است كه مغز ميوه آن را اكنون فلوس مىنامند و در پزشكى براى مسهل بكار مىبرند. على بن حسين انصارى (٧٣٠- ٨٠٦ هجرى) صاحب اختيارات بديعى گويد: «خيار قثد است بشيرازى خيار بالنگ گويند و بپارسى بادرنگ خوانند و صاحب منهاج گويد لطيفتر از خيارزه بود و طبيعت وى سرد بود ... و بهترين وى كوچك بود كه تخم وى رقيق بود و افضل وى لبّ وى بود ... لبّ وى لطيفتر بود از لبّ خيارزه اما جرم خيار دير هضم شود ...» مؤلّف اختيارات ميان خيار و خيار بادرنگ فرقى ننهاده و حال آنكه از قول مؤلف قراضه طبيعيّات چنين برمىآيد كه خيار و خيار بادرنگ دو قسم مختلف است. در منتخب كتاب الاخبار و الآثار كه اصل آن از خواجه رشيد الدين فضل اللّه وزير است [٢] شرح ذيل زير عنوان خيار درباره خيار بادرنگ آمده (ص ١٠٠): «... و در مازندران و گيلان خيار بادرنگى باشد كه چون بكارند بدرخت برود مانند كدو و آن را دار خيار گويند پوست آن درشت باشد و كنده بغايت تازه و نازك و خوشبو بود بسيار بزرگتر و لذيذتر از ديگر انواع بادرنگها باشد و تخم آن خرد و منفعت آن بسيار و تخم آن جهت بيماران بهتر بود تا آخر پائيز بر درخت بماند چون بسيار گذارند تا زرد شود ميان آن مجوّف گردد و پر از آب مىشود آن را مىنهند و در زمستان نگاه ميدارند. و بجهت بيمارانى كه حرارت ايشان غالب باشد آب آن را ميدهند و آن آب ترش طعم بود خوش و لذيذ و كسانى كه ايشان شراب خورده باشند در خمار جهت رفع تشنگى و حرارت
[١] -Cassia .
[٢] - رش: ملك الشعراء بهار، سبكشناسى ج ٣ ص ١٧٦- ١٧٩.