چهار عنصر) و ص ٤٩ س ٤- ٥ (طبع عنصر) و ص ٥٢ س ٩ (طبايع عناصر)؛ حكيم ناصر، جامع الحكمتين ص ٢٩٢ س ١٥ (چهار طبع چهار عنصر) و ص ٣٠٢ س ٨ (چهار طبع چهار عنصر) و ص ٢٩٥ س ١ و س ٢ (چهار طبيعت چهار عنصر) و ص ٣٠٢ س ٨ (طبيعت عنصر)؛ ابو حاتم مظفر اسفزارى، آثار علوى ص ١ (چهارگانه طبايع چهار عنصر) و ص ٤٥ س ١٢ (چهار طبايع عناصر).

در بعضى از موارد نيز بمسامحه اخلاط يعنى خون و بلغم و صفرا و سودا بچهار طبع يا طبايع چهارگانه تعبير شده است (خوان الاخوان حكيم ناصر ص ١٩٤).

ناگفته نماند كه در كتب همين مؤلفان در بسيارى از مواضع نيز اصطلاحات مذكور بدرستى استعمال شده و اشتباه و التباسى در كار نيست.

ص ٥٧ س ٣- ٤- «اين چهار اسطقس هموار بيكديگر مستحيل شوند»، شيخ رئيس در علم طبيعى دانشنامه (ص ٤٩- ٥٢) گويد:

«مردمانى گفتند كه اين چهار اجسام بسيط كه ايشان را عناصر خوانند تباه نشوند و يك بديگر نشوند، و مردمان دانش چنين گويند كه اين چهار يك بديگر شوند، آب هوا شود و زمين آب شود، و همچنين حكم آتش، و اين حق است ... بتجربت بشايد دانستن حال گشتن اين جسمها يك بديگر ... و سبب آنست كه اين چهار عناصر بصورت مختلف‌اند، و گوهر و مادّت ايشان يكيست، و هيچ صورت بوى اولاتر از ديگر نيست، گاه اين صورت پذيرد و گاه آن صورت.» ابو الخير خمّار در مقالة فى‌