اگر همه افراد یک جامعه دارای روح تعهّد و مسئولیت باشند، در برابر ناروایی‌ها و زشتی‌ها بی‌تفاوت نمی‌مانند و اصلِ «نظارت مردمی» را به کار می‌گیرند.
امام علی علیه السلام در خطبه ٥/١٦٧ تذکّر داده‌اند که در تفکّر اسلامی و در محاکمه عمومی رستاخیز، نه تنها در برابر اعمال و رفتار خویش و در برابر دیگران مسؤولیم، بلکه در مورد امور خانه‌ها، شهرها و حیوانات نیز محاکمه خواهیم شد و آنگاه فرمود:
«اگر همه عالم را به من بدهند که در حقّ مورچه‌ای ستم کنم، هرگز نمی‌پذیرم.!»
وَاللَّهِ لَوْ أُعْطِیتُ الْأَقَالِیمَ السَّبْعَةَ بِمَا تَحْتَ أَفْلَاکِهَا، عَلَی أَنْ أَعْصِی اللَّهَ فِی نَمْلَةٍ أَسْلُبُهَا جُلْبَ شَعِیرَةٍ مَا فَعَلْتُهُ
(سوگند به خدا اگر همه عالم هفتگانه هستی را به من بدهند که خدا را با گرفتن پوست جوی از دهان مورچه‌ای نافرمانی کنم، هرگز انجام نخواهم داد!) [١] .
سپس به احساس تکلیف خود در برابر افراد جامعه اشاره می‌کند و می‌فرماید:
وَلکِنْ هَیهَاتَ أَنْ یغْلِبَنِی هَوَای، وَیقُودَنِی جَشَعِی إِلَی تَخَیرِ الْأَطْعِمَةِ وَلَعَلَّ بِالْحِجَازِ أَوِ الَْیمَامَةِ مَنْ لَا طَمَعَ لَهُ فِی الْقُرْصِ
(امّا هیهات! از اینکه هوا و هوس بر من غلبه کند و حرص و طمع مرا وادارد تا از غذاهای لذیذ استفاده کنم، در حالی که ممکن است در حجاز یا یمامه کسانی از به دست آوردن قرص نانی نا امید باشند.) [٢] .

پی نوشت ها:
(١) خطبه ١١/٢٢٤ نهج‌البلاغه معجم المفهرس محمد دشتی، که برخی از اسناد آن به این شرح است:
١- کتاب‌أمالی ص٤٩٦ و٤٩٧ مجلس٩٠ ح٧٠: شیخ صدوق (متوفای ٣٨١ ه)
٢- تذکرة الخواص ص١٤٣: ابن جوزی حنفی (متوفای ٦٥٤ ه)
٣- ربیع‌الابرار ص٢٣٠ وج٣ ص٣١٩ ح٦١ ب٤٨: زمخشری معتزلی (متوفای ٥٣٨ ه)
٤- کتاب مناقب ج ٢ ص ١٠٩: ابن شهر آشوب (متوفای ٥٨٨ ه)
٥- کتاب اربعین ص٣٧٧ تا٣٨٠: مجلسی (متوفای ١١١٠ ه)
٦- منهاج البراعة ج ٢ ص ٣٩٠: ابن راوندی (متوفای ٥٧٣ ه)
٧- بحار الانوار ج ٤١ ص ١٦٢ و ج ٩٣ص ٧٦: مجلسی (متوفای ١١١٠ ه)
٨- غرر الحکم ج ٦ ص ٢٤٩: آمدی (متوفای ٥٨٨ ه).
(٢) نامه ١٢/٤٥ نهج‌البلاغه معجم المفهرس محمد دشتی، که برخی از اسناد آن به این شرح است:
١- الخرائج و جرائح ج٢ ص٥٤٢ ح٢ فصل٢: قطب الدین راوندی (متوفای ٥٧٣ ه)
٢- کتاب مناقب ج ٢ ص ١٠١: ابن شهر آشوب (متوفای ٥٨٨ ه)
٣- ربیع الابرار ج٣ ص٢٤١ ح٢١٥ ب٤٤: زمخشری معتزلی (متوفای ٥٣٨ ه)
٤- روضة الواعظین ص ١٢٧: ابن فتّال نیشابوری متوفای ٥٠٨ ه)
٥- استیعاب ج ٢ ص ٢١: عبدالبر مالکی(متوفای ٣٣٨ ه)
٦- أمالی (مجلس ٩١(ص٥٠٠ ح٤: شیخ صدوق (متوفای ٣٨١ ه)
٧- کشف الغمة ج ١ ص ١٣٣: اربلی (متوفای ٦٨٧ ه)
٨- ارشاد القلوب ص ٢١٤ و ٢١٥: دیلمی (متوفای ٧٧١ ه).