یکی از جنبه های حقوق متقابل اجتماعی، «حقوق زنان» و «بانوان» است که با ظرافت خاصّی در نهج‌البلاغه مطرح شده است، مانند:
١ - فراهم آوردن زمینه‌های حفظ عفاف
٢ - فراهم آوردن زمنینه‌های حفظ فرهنگ پرهیز و حجاب
٣ - واگذاری کارهای متناسب با روان بانوان
٤ - پرهیز از واگذاری کارهای سنگین به بانوان
٥ - پرداخت مخارج خانواده
(که نامه ٢٤ نهج‌البلاغه را فقط برای باغات ینبُع می‌نویسد که با درآمد آن زنان و فرزندان امام اداره شوند.)
که حضرت امیرالمؤمنین‌علیه السلام فرمود:
وَاکْفُفْ عَلَیهِنَّ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ بِحِجَابِکَ إِیاهُنَّ، فَإِنَّ شِدَّةَ الْحِجَابِ أَبْقَی عَلَیهِنَّ، وَلَیسَ خُرُوجُهُنَّ بِأَشَدَّ مِنْ إِدْخَالِکَ مَنْ لَا یوثَقُ بِهِ عَلَیهِنَّ، وَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَلَّا یعْرِفْنَ غَیرَکَ فَافْعَلْ.
وَلَا تُمَلِّکَ الْمَرْأَةَ مِنْ أَمْرِهَا مَا جَاوَزَ نَفْسَهَا، فَإِنَّ الْمَرْأَةَ رَیحَانَةٌ، وَلَیسَتْ بِقَهْرَمَانَةٍ وَلَا تَعْدُ بِکَرَامَتِهَا نَفْسَهَا، وَلَا تُطْمِعْهَا فِی أَنْ تَشْفَعَ لِغَیرِهَا.
وَإِیاکَ وَالتَّغَایرَ فِی غَیرِ مَوْضِعِ غَیرَةٍ، فَإِنَّ ذلِکَ یدْعُو الصَّحِیحَةَ إِلَی السَّقَمِ، وَالْبَرِیئَةَ إِلَی الرَّیبِ.
وَاجْعَلْ لِکُلِّ إِنْسَانٍ مِنْ خَدَمِکَ عَمَلاً تَأْخُذُهُ بِهِ، فَإِنَّهُ أَحْرَی أَلَّا یتَوَاکَلُوا فِی خِدْمَتِکَ.
وَأَکْرِمْ عَشِرَتَکَ، فَإِنَّهُمْ جَنَاحُکَ الَّذِی بِهِ تَطِیرُ، وَأَصْلُکَ الَّذِی إِلَیهِ تَصِیرُ، وَیدُکَ الَّتِی بِهَا تَصُولُ.
اسْتَوْدِعِ اللَّهَ دِینَکَ وَدُنْیاکَ، وَاسْأَلْهُ خَیرَ الْقَضَاءِ لَکَ فِی الْعَاجِلَةِ وَالْآجِلَةِ، وَالدُّنْیا وَالْآخِرَةِ، وَالسَّلَامُ.
«در پرده حجاب نگاهشان دار، تا نامحرمان را ننگرند، زیرا که سخت گیری در پوشش، عامل سلامت و استواری آنان است، بیرون رفتن زنان بدتر از آن نیست که افراد غیرصالح را در میانشان آوری، و اگر بتوانی بگونه‌ای زندگی کنی که غیر تو را نشناسند چنین کُن.
کاری که برتر از توانایی زن است به او وامگذار، که زن گل بهاری است، نه پهلوانی سخت کوش، مبادا در گرامی داشتن زن زیاده‌روی کنی که او را به طمع ورزی کشانده برای دیگران شفاعت نماید.
بپرهیز از غیرت نشان دادن بیجا که درستکار را به بیمار دلی، و پاکدامن را به بدگمانی رساند.
کار هر کدام از خدمتکارانت را معین کن که او را در برابر آن کار مسئول بدانی، که تقسیم درست کار سبب می‌شود کارها را به یکدیگر وا نگذارند، و در خدمت سُستی نکنند.
خویشاوندانت را گرامی دار، زیرا آنها پر و بال تو می‌باشند، که با آن پرواز می‌کنی، و ریشه تواند که به آنها باز می‌گردی، و دست نیرومند تواند که با آن حمله می‌کنی.
دین و دنیای تو را به خدا می‌سپارم، و بهترین خواسته الهی را در آینده و هم اکنون، در دنیا و آخرت، برای تو می‌خواهم، با درود.» [١] .
حفظ اموال شوهر
حضرت امیرالمؤمنین‌علیه السلام در حکمتی فرمود:
خِیارُ خِصَالِ النِّسَاءِ شِرَارُ خِصَالِ الرِّجَالِ: الزَّهْوُ، وَالْجُبْنُ، وَالْبُخْلُ؛ فَإِذَا کَانَتِ الْمَرْأَةُ مَزْهُوَّةً لَمْ تُمَکِّنْ مِنْ نَفْسِهَا، وَإِذَا کَانَتْ بَخِیلَةً حَفِظَتْ مَالَهَا وَمَالَ بَعْلِهَا، وَإِذَا کَانَتْ جَبَانَةً فَرِقَتْ مِنْ کُلِّ شَی‌ءٍ یعْرِضُ لَهَا.
تفاوت اخلاقی مردان و زنان
«برخی از نیکوترین خلق و خوی زنان، زشت‌ترین اخلاق مردان است، مانند، تکبّر و به خود بالیدن، ترس، بخل، هرگاه زنی متکبّر باشد، بیگانه را بحریم خود راه ندهد، و اگر بخیل باشد اموال خود و شوهرش را نگهبان است، و چون ترسان باشد از هر چیزی که به آبروی او زیان رساند فاصله می‌گیرد.» [٢] .
اجازه گرفتن برای بیرون رفتن
که حضرت فرمود:
وَلَا تُطِیعُوهُنَّ فِی الْمَعْرُوفِ حَتَّی لَا یطْمَعْنَ فِی الْمُنْکَرِ.
«در خواسته‌های نیکو، همواره فرمانبردارشان نباشید تا درانجام منکرات طمع ورزند.» [٣] .
چون مرد مدیر خانه است باید خود تصمیم بگیرد، و در خواست‌ها و پیشنهادات زن و فرزند را مطالعه کند که فرمود:
«هرچه زن می خواهد مرد نباید اطاعت کند»
بنابراین چون مرد مدیر خانواده است زن باید برای بیرون رفتن از خانه و دیگر کارهای فردی اجتماعی با شوهر هماهنگی لازم را پدید آورد و از او اجازه بگیرد.
خوب شوهرداری کردن
که امام علی‌علیه السلام فرمود:
الصَّلَاةُ قُرْبَانُ کُلِّ تَقِی، وَالْحَجُّ جِهَادُ کُلِّ ضَعِیفٍ. وَلِکُلِّ شَی‌ءٍ زَکَاةٌ، وَزَکَاةُ الْبَدَنِ الصِّیامُ، وَجِهَادُ الْمَرْأَةِ حُسْنُ التَّبَعُّلِ.
فلسفه احکام الهی
«نماز موجب نزدیکی هر پارسایی به خداست، و حج جهاد هر ناتوان است، هر چیزی زکاتی دارد، و زکات تن روزه است، و جهاد زن، نیکو شوهرداری است.» [٤] .

پی نوشت ها:
(١) نامه ٣١ نهج‌البلاغه معجم المفهرس محمد دشتی، که برخی از اسناد آن به این شرح است:
١- کتاب رسائل: کلینی (متوفای ٣٢٨ ه)
٢- کتاب زواجر و مواعظ: حسن‌بن‌عبدالله‌بن‌سعید(متوفای قرن٣ ه)
٣- عقد الفرید ج٣ ص٩٠ و٩١ و١٤٣: ابن عبد ربه مالکی (متوفای ٣٢٨ ه)
٤- من لایحضره الفقیه ج٤ ص٣٩٢ و٣٨٦: شیخ صدوق (متوفای ٣٨١ ه)
٥- تحف العقول ص٩٧: ٥٢ و٩٩: ٦٨ و ٧٦: ابن شعبه حرانی (متوفای ٣٨٠ ه)
٦- کتاب وصایا: سید بن طاووس (متوفای ٦٦٤ ه)
٧- کتاب کشف المحجة (فصل ١٥٤(ص٢٢٠: سید بن طاووس (متوفای ٦٦٤ه)
٨- فروع کافی ج ٥ ص٣٣٨ و٥١٠ ح٣: کلینی (متوفای ٣٢٨ ه).
(٢) حکمت ٢٣٤ نهج‌البلاغه معجم المفهرس محمد دشتی، که برخی از اسناد آن به این شرح است:
١- قوت القلوب ج٢ ص٤٢٥ فصل٤٥: ابو طالب مکی (متوفای ٣٨٢ ه)
٢- ربیع الابرار ج٥ ص٢٥٢ ح١١٤: زمخشری معتزلی (متوفای ٥٣٨ ه)
٣- غرر الحکم ص١٧٢ : ج ٣ ص ٤٣٠: آمدی (متوفای ٥٨٨ ه)
٤- روضة الواعظین ص ٢٧٢: ابن فتّال نیشابوری متوفای ٥٠٨ه)
٥- بحارالانوار ج١٠٠ ص٢٣٨: مجلسی (متوفای ١١١٠ه).
(٣) خطبه ٨٠ نهج‌البلاغه معجم المفهرس محمد دشتی، که برخی از اسناد آن به این شرح است:
١- تذکرة الخواص ص٧٩: ابن جوزی حنفی (متوفای ٦٥٤ ه)
٢- قوت‌القلوب ج ١ ص ٢٨٢: ابوطالب مکی (متوفای ٣٨٢ ه)
٣- فروع کافی ج٥ ص٥١٧ ح٥ وج٢ ص٦٣: کلینی (متوفای ٣٢٨ ه)
٤- کتاب مسترشد ص٤١٨ ط جدید: طبری شافعی (متوفای ٣١٠ ه)
٥- شرح قطب رواندی ج ١ ص ٣١٠: ابن راوندی (متوفای ٥٧٣ ه)
٦- کتاب امالی (مجلس ٥٠(ص٢٥٠ ح٨: شیخ صدوق (متوفای ٣٨١ ه)
٧- تاریخ طبری ج ٦ ص ٤٨: طبری شافعی (متوفای ٣١٠ ه).
(٤) حکمت ١٣٦ نهج‌البلاغه معجم‌المفهرس محمد دشتی، که برخی از اسناد آن به این شرح است:
١- تحف العقول ص٢٢١ و١١٠: ابن شعبه حرانی (متوفای ٣٨٠ ه)
٢- کتاب خصال ج٢ ص٦٢٠: شیخ صدوق (متوفای ٣٨١ ه)
٣- فروع کافی ج٥ ص٩ ح١: کلینی (متوفای ٣٢٨ ه)
٤- غرر الحکم ج ٥ ص ١٩: آمدی (متوفای ٥٨٨ ه)
٥- فروع کافی ج٣ ص٢٦٤ ح٦: کلینی (متوفای ٣٢٨ ه).