حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در حکمت ٢٥٢ آثار ارزشمند اجتماعی «نظارت مردمی» و «امر به معروف» را مطرح می‌فرماید که یکی از آثار اجتماعی آن به راه آوردن توده‌های مردم است، که فرمود:
وَالْجِهَادَ عِزّاً لِلْإِسْلَامِ، وَالْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةً لِلْعَوَامِّ، وَالنَّهْی عَنِ الْمُنْکَرِ رَدْعاً لِلسُّفَهَاءِ،
(و «جهاد» را برای عزّت اسلام، و «امر به معروف» را برای اصلاح توده‌های ناآگاه، و «نهی از منکر» را برای بازداشتن بیخردان از زشتی‌ها.) [١] .
زیرا:
برخی توجّه ندارند.
و برخی دیگر دچار غفلت و فراموشی می‌شوند.
و بعضی از آگاهی لازم برخوردار نیستند، که دچار زشتی‌ها می‌گردند.
امّا وقتی پاکان و صالحان تذکّر می‌دهند،
امر به خوبی‌ها می‌کنند و از زشتی‌ها باز می‌دارند،
عموم مردم از باسواد و بی سواد، آگاه و غیر آگاه، همه بهره‌مند می‌شوند،
به یاد ارزش‌ها می‌افتند و بدکاران و فاسدان سرافکنده شده ناچار از زشتی‌ها دست بر می‌دارند.
از این رو امیرالمؤمنین علیه السلام ابتداء انواع روش‌های بازدارندگی از مفاسد اجتماعی را مطرح، و سپس به ارزش بسیار والای امر به معروف اشاره می‌فرماید:
فَمِنْهُمُ الْمُنْکِرُ لِلْمُنْکَرِ بِیدِهِ وَلِسَانِهِ وَقَلْبِهِ، فَذلِکَ الْمُسْتَکْمِلُ لِخِصَالِ الْخَیرِ؛
وَمِنْهُمُ الْمُنْکِرُ بِلِسَانِهِ وَقَلْبِهِ وَالتَّارِکُ بِیدِهِ، فَذلِکَ مُتَمَسِّکٌ بِخَصْلَتَینِ مِنْ خِصَالِ الْخَیرِ وَمُضَیعٌ خَصْلَةً؛
وَمِنْهُمُ الْمُنْکِرُ بِقَلْبِهِ، وَالتَّارِکُ بِیدِهِ وَلِسَانِهِ، فَذلِکَ الَّذِی ضَیعَ أَشْرَفَ الْخَصْلَتَینِ مِنَ الثَّلَاثِ، وَتَمَسَّکَ بِوَاحِدَةٍ،
وَمِنْهُمْ تَارِکٌ لِإِنْکَارِ الْمُنْکَرِ بِلِسَانِهِ وَقَلْبِهِ وَیدِهِ، فَذلِکَ مَیتُ الْأَحْیاءِ.
وَمَا أَعْمَالُ الْبِرِّ کُلُّهَا وَالْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ، عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْی عَنِ الْمُنْکَرِ، إِلَّا کَنَفْثَةٍ فِی بَحْرٍ لُجِّی.
وَإِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْی عَنِ الْمُنْکَرِ لَا یقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ، وَلَا ینْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ، وَأَفْضَلُ مِنْ ذلِکَ کُلِّهِ کَلِمَةُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ.
مراحل امر به معروف و نهی از منکر
«گروهی، مُنکر را با دست و زبان و قلب انکار می‌کنند، پس آنان تمامی خصلت‌های نیکو را در خود گرد آورده‌اند.
گروهی دیگر، مُنکر را با زبان و قلب انکار کرده، امّا دست به کاری نمی‌بَرند، پس چنین کسی دو خصلت از خصلتهای نیکو را گرفته و دیگری را تباه کرده است.
و بعضی مُنکر را تنها با قلب انکار کرده، و با دست و زبان خویش اقدامی ندارند، پس دو خصلت را که شریف‌تر است تباه ساخته و یک خصلت را به دست آورده‌اند.
و بعضی دیگر مُنکر را با زبان و قلب و دست رها ساخته‌اند که چنین کسی از آنان، مرده‌ای میان زندگان است.
و تمام کارهای نیکو، و جهاد در راه خدا، برابر امر به معروف و نهی از منکر، چونان قطره‌ای بر دریای موّاج و پهناور است، و همانا امر به معروف و نهی از منکر، نه اجلی را نزدیک می‌کنند، و نه از مقدار روزی می‌کاهند، و از همه اینها برتر، سخن حق در پیش روی حاکمی ستمکار است.» [٢] .

پی نوشت ها:
(١) حکمت ٢٥٢ نهج‌البلاغه معجم المفهرس محمد دشتی، که برخی از اسناد آن به شرح زیر است:
١- نهایة الارب ج ٨ ص ١٨٢: نویری شافعی (متوفای ٧٣٢ ه)
٢- مطالب السؤول ج ١ ص ١٧٦: ابن طلحه شافعی (متوفای ٦٥٢ ه)
٣- غرر الحکم ص ٧٧ و ٢٣٠ / ج١ ص٢٧٤ و ٢٧٥: آمدی (متوفای ٥٨٨ ه)
٤- کشف الغمة ج ٢ ص ٤٣-١٠٨: اربلی (متوفای ٦٩٣ ه)
٥- کتاب سقیفه (به نقل اربلی): جوهری (متوفای ٢٦٢ ه)
٦- علل‌الشرائع (باب اصول اسلام) ص٢٤٨: شیخ صدوق (متوفای ٣٨١ ه)
٧- دلائل‌الامامة ص٣٢ ط جدید ص١١٣: طبری شافعی (متوفای ٣١٠ ه)
٨- کتاب احتجاج ص١٣٣ ص٢٥٨ ط جدید: طبرسی (متوفای ٥٨٨ ه).
(٢) حکمت ٣٧٤ نهج‌البلاغه معجم المفهرس محمد دشتی، که برخی از اسناد آن به شرح زیر است:
١- تحف العقول ص ١٦٢: ابن شعبه حرانی (متوفای ٣٨٠ ه)
٢- اصول کافی ج٢ ص٥٠ ح١: کلینی (متوفای ٣٢٨ ه)
٣- ذیل الامالی ص ١٧١: ابوعلی قالی (متوفای ٣٥٦ ه)
٤- قوت القلوب ج١ ص٩٢ و٩١ فصل١٦: ابوطالب مکی (متوفای ٣٨٦ ه)
٥- حلیة الاولیاء ج ١ ص ٧٤ و ٧٥: ابونعیم اصفهانی (متوفای ٤٠٢ ه)
٦- کتاب زهد ص٨: حسین‌بن سعید اهوازی از اصحاب امام سجاد علیه السلام
٧- کتاب خصال ج١ ص٣٢٩ ح٢٥ باب‌السّتّة: شیخ صدوق (متوفای ٣٨١ ه)
٨- مناقب ص ٢٦٨: خطیب خوارزمی حنفی (متوفای ٥٦٨ ه).