الف - امر به معروف بالاتر از تمام خوبی‌هاست، که امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود:
وَمَا أَعْمَالُ الْبِرِّ کُلُّهَا وَالْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ، عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْی عَنِ الْمُنْکَرِ، إِلَّا کَنَفْثَةٍ فِی بَحْرٍ لُجِّی
(تمام اعمال نیک، حتّی جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر، همانند قطره‌ای است در برابر دریا.) [١] .
ب - نظارت مردمی نوعی جهاد است، که فرمود:
وَالْجِهَادُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَی الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، وَالنَّهْی عَنِ الْمُنْکَرِ
(جهاد در راه خدا چهار قسم است که دو قسم آن بر امر به معروف و نهی از منکر تکیه دارد.) [٢] .
ج - نظارت مردمی، کاری پیغمبرگونه است.
یکی از وظایف دائمی پیامبران الهی و رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآله وسلم، نظارت بر امور مردم و اجرای قانون و نظم اجتماعی است، که فرمود:
فَبَالَغَ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَآلِهِ فِی النَّصِیحَةِ، وَمَضَی عَلَی الطَّرِیقَةِ، وَدَعَا إِلی الْحِکْمَةِ، وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ.
(پیامبر گرامی اسلام - که درود خدا بر او و خاندانش باد - در نصیحت و اندرز به مردم کوشش فراوان کرد و همگان را به راه راست رهنمون گردید و به سوی حکمت و دانش و پندهای حکیمانه و ارزشمند دعوت فرمود.) [٣] .
د - امر به معروف و نهی از منکر دو صفت الهی هستند، که فرمود:
وَإِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ، وَالنَّهْی عَنِ الْمُنْکَرِ، لَخُلُقَانِ مِنْ خُلُقِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ؛ وَإِنَّهُمَا لَا یقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ، وَلَا ینْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ.
(همانا امر به معروف و نهی از منکر دو صفت از صفات خداوند هستند که نه اجل و مرگ را نزدیک می‌کنند و نه از روزی کسی می‌کاهند.) [٤] .
شناخت ره‌آورد امر به معروف و نهی از منکر
ره‌آورد نظارت ملّی در فرازهای گوناگونی از نهج‌البلاغه مورد ارزشیابی و شناسایی قرار گرفته است و همواره حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به آن اشاره فرمود و تذکّر داد که بدون این اصل، اوامر و مقرّرات الهی اجرا نخواهد گردید و زشتی‌ها و پلیدی‌ها ریشه کن نخواهد شد.
امام علی علیه السلام در نامه ٣١ نهج‌البلاغه به فرزندش امام مجتبی علیه السلام تأکید می‌فرماید.
وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ تَکُنْ مِنْ أَهْلِهِ، وَأَنْکِرِ الْمُنْکَرَ بِیدِکَ وَلِسَانِکَ، وَبَاینْ مَنْ فَعَلَهُ بِجُهْدِکَ،
(فرزندم! همواره به معروف و خوبی‌ها امر و سفارش کن تا خود نیز اهل آن باشی، و با دست و زبانت، مُنکرات و زشتی‌ها را انکارنما و از کسی که عمل زشت انجام می‌دهد، به سختی دوری گزین.) [٥] .

پی نوشت ها:
(١) حکمت ٤/٣٧٤ نهج‌البلاغه معجم المفهرس محمد دشتی، که برخی از اسناد آن به این شرح است:
١- تحف العقول ص ١٦٢: ابن شعبه حرانی (متوفای ٣٨٠ ه)
٢- اصول کافی ج٢ ص٥٠ ح١: کلینی (متوفای ٣٢٨ ه)
٣- ذیل الامالی ص ١٧١: ابوعلی قالی (متوفای ٣٥٦ ه)
٤- قوت القلوب ج١ ص٩٢ و٩١ فصل١٦: ابوطالب مکی (متوفای ٣٨٦ ه)
٥- حلیة الاولیاء ج ١ ص ٧٤ و ٧٥: ابونعیم اصفهانی (متوفای ٤٠٢ ه)
٦- کتاب زهد ص٨: حسین‌بن سعید اهوازی از اصحاب امام سجاد علیه السلام
٧- کتاب خصال ج١ ص٣٢٩ ح٢٥ باب‌السّتّة: شیخ صدوق (متوفای ٣٨١ ه)
٨- مناقب ص ٢٦٨: خطیب خوارزمی حنفی (متوفای ٥٦٨ ه).
(٢) حکمت ٧/٣١ نهج‌البلاغه معجم المفهرس محمد دشتی، که برخی از اسناد آن به این شرح است:
١- عیون الاخبار ج ٢ ص ٣٢٩: ابن قتیبة (متوفای ٢٧٦ ه)
٢- البیان والتبیین ج٢ ص١٤٨: ابو عثمان جاحظ (متوفای ٢٥٥ ه)
٣- کتاب محاسن و اضداد ص ١٣٢: ابو عثمان جاحظ (متوفای ٢٥٥ ه)
٤- مروج الذهب ج٢ ص٤١٩: مسعودی (متوفای ٣٤٦ ه)
٥- محاسن و مساوی ص ٣٥٨: بیهقی شافعی (متوفای ٥٦٩ ه)
٦- تاریخ یعقوبی (ابن واضح) ج٢ ص٢٠٨: یعقوبی (متوفای ٢٩٢ ه)
٧- کتاب ارشاد ص١٥٧ ج١ ص٢٩٤ و ٢٩٥: شیخ مفید (متوفای ٤١٣ ه)
٨- تذکرة الخواص ص١٤١: ابن جوزی حنفی (متوفای ٦٥٤ه)
٩- کتاب أمالی ج٢ ص٥٩٤ م٢٦ ح٥/١٢٣١: شیخ طوسی (متوفای ٤٦٠ ه).
(٣) خطبه ٢/٩٥ نهج‌البلاغه معجم المفهرس محمد دشتی، که برخی از اسناد آن به این شرح است:
١- بحارالانوار ج ١٨ ص ٢١٩ ح٥١ ب١: مجلسی (متوفای ١١١٠ ه)
٢- شرح نهج‌البلاغه ج ٧ ص ٦٦: ابن ابی‌الحدید (متوفای ٦٥٦ ه)
٣- منهاج‌البراعة ص ٤٢١ ج ١: راوندی (متوفای ٥٧٣ ه)
٤- عیون الاخبار ج٢ ص٣٠١: ابن قتیبه حنفی (متوفای ٢٧٦ه)
٥- حلیة الاولیاء ج١ ص٧٦: ابو نعیم اصفهانی (متوفای ٤٠٢ه)
٦- البیان و التبیین ج ١ ص ١٧٠: جاحظ (متوفای ٢٥٥ ه)
٧- عیون الاخبار ج ٢ ص ٢٣٦: ابن قتیبة (متوفای ٢٧٦ ه)
٨- اخبار الطوال ص ٢١١: دینوری حنفی (متوفای ٢٩٠ ه)
٩- الغارات ج ٢ ص٤٧٤ و ٤٧٥ و ٤٧٦: ابن هلال ثقفی (متوفای ٢٨٣ ه).
(٤) خطبه ٧/١٥٦ نهج‌البلاغه معجم المفهرس محمد دشتی، که برخی از اسناد آن به این شرح است:
١- تحف العقول ص ١٦٢: ابن شعبه حرانی (متوفای ٣٨٠ ه)
٢- اصول کافی ج٢ ص٥٠ ح١: کلینی (متوفای ٣٢٨ ه)
٣- ذیل الامالی ص ١٧١: ابوعلی قالی (متوفای ٣٥٦ ه)
٤- قوت القلوب ج١ ص٩٢ و٩١ فصل١٦: ابوطالب مکی (متوفای ٣٨٦ ه)
٥- حلیة الاولیاء ج ١ ص ٧٤ و ٧٥: ابونعیم اصفهانی (متوفای ٤٠٢ه)
٦- کتاب زهد ص٨: حسین‌بن سعید اهوازی از اصحاب امام سجاد علیه السلام
٧- کتاب خصال ج١ ص٣٢٩ ح٢٥ باب‌السّتّة: شیخ صدوق (متوفای ٣٨١ ه)
٨- مناقب ص ٢٦٨: خطیب خوارزمی حنفی (متوفای ٩٩٣ ه).
(٥) نامه ١٥/٣١ نهج‌البلاغه معجم المفهرس محمد دشتی، که برخی از اسناد آن به این شرح است:
١- کتاب رسائل: کلینی (متوفای ٣٢٨ ه)
٢- کتاب زواجر و مواعظ: حسن‌بن‌عبدالله‌بن‌سعید(متوفای قرن٣ ه)
٣- عقد الفریدج٣ص٩٠ و٩١ و١٤٣ وج٣ جدید١١٤: ابن عبد ربه مالکی (متوفای ٣٢٨ ه)
٤- من لایحضره الفقیه ج٣ ص٥٥٦: شیخ صدوق (متوفای ٣٨١ ه)
٥- تحف العقول ص٩٧/٥٢ و٩٩/٦٨ و٧٦: ابن شعبه حرانی (متوفای ٣٨٠ ه)
٦- کتاب وصایا: سید بن طاووس (متوفای ٦٦٤ ه)
٧- کتاب کشف المحجة (فصل ١٥٤(ص٢٢٠: سید بن طاووس (متوفای ٦٦٤ ه)
٨- فروع کافی ج ٥ ص٣٣٨ و٥١٠ ح٣: کلینی (متوفای ٣٢٨ ه).