دانشنامه امام علی علیه السلام - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٦٩٥ - خواص نفوس
کمیل بن زیاد از امیرالمومنین علیهالسلام از نفس پرسش نمودند؛ آن حضرت علیهالسلام به او فرمود: کدام نفس؟
کمیل گفت: مگر بیش از یک نفس هست؟
امام علیهالسلام فرمود: بلکه چهار نفس است:
١- نفس نامی نباتی.
٢- نفس حیوانی.
٣- نفس ناطقه قدسی.
٤- نفس کلی الهی.
و هر کدام از این نفوس، دارای پنج قوه و دو خاصه است.
١) نفس نامی نباتی
اما قوای پنجگانه نفس نامی نباتی عبارتند از:
١- ماسکه.
٢- جاذبه.
٣- هاضمه.
٤- دافعه.
٥- مربیه.
و دو خاصه آن عبارتند از: زیادت و نقصان و انبعاث آنها از کبد.
٢) نفس حیوانی
و اما قوای پنجگانه نفس حیوانی:
١- شنوایی.
٢- بینایی.
٣- بویایی.
٤- چشایی.
٥- حس لامسه.
و دو خاصه آن؛ رضا و غضب و انبعاث آنها از قلب.
٣) نفس ناطقه قدسی
و اما قوای پنجگانه نفس ناطقه:
١- فکر.
٢- ذکر.
٣- علم.
٤- عمل.
٥- انتباه.
و مرکز انبعاثی در بدن نداشته و بسیار به نفس ملکوتی شبیه است. و دو خاصه آن؛ نزاهت و حکمت است.
٤) نفس کلی الهی
و اما قوای پنجگانه نفس کلی الهی:
١- بقای در فناء.
٢- عز در ذل.
٣- فقر در غنی.
٤- صبر در بلا.
٥- خوشی در رنج و زحمت.
و
دو خاصه آن؛ حلم و کرم و منشا و مبدأ آن از خدای تعالی است که در قرآن
کریم فرموده: و نفخنا فیه من روحنا؛ در آن از روح قدسی خویش بدمیدیم.
و
بازگشت آن نیز به سوی اوست چنانچه فرموده: (یا ایتها النفس المطمئنة ارجعی
الی ربک راضیة مرضیة)؛ ای نفس قدسی مطمئن و دل آرام به یاد خدا امروز به
حضور پروردگارت باز آی که تو خشنود به نعمتهای ابدی او و او راضی از اعمال
نیک توست. و عقل هم وسط و در میان همه این نفوس، تا کسی بدون فکر و اندیشه،
سخنی بر زبان نیارد. [١] .
پی نوشت ها:
(١) کشکول، شیخ بهائی، ج ١، ص ٤٩٥. مجمع البحرین در ذیل نفس.