یکی از مسائل مهم حقوقی، حقوق متقابل اجتماعی، سیاسی است که اگر بدرستی شناسائی گردد و در جامعه تحقّق پذیرد، آن جامعه به مدینه فاضله تبدیل خواهد شد،
امام علی‌علیه السلام در یک سخنرانی جالب و ارزشمند، ابتدا به حقوق متقابل می‌پردازد.
أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِی عَلَیکُمْ حَقّاً بِوِلاَیةِ أَمْرِکُمْ، وَلَکُمْ عَلَی مِنَ الْحَقِّ مِثْلُ الَّذِی لِی عَلَیکُمْ، فَالْحَقُّ أَوْسَعُ الْأَشْیاءِ فِی التَّوَاصُفِ، وَأَضْیقُهَا فِی التَّنَاصُفِ،
لَا یجْرِی لِأَحَدٍ إِلَّا جَرَی عَلَیهِ، وَلَا یجْرِی عَلَیهِ إِلَّا جَرَی لَهُ.
وَلَوْ کَانَ لِأَحَدٍ أَنْ یجْرِی لَهُ وَلَا یجْرِی عَلَیهِ، لَکَانَ ذلِکَ خَالِصاً لِلَّهِ سُبْحَانَهُ دُونَ خَلْقِهِ، لِقُدْرَتِهِ عَلَی عِبَادِهِ، وَلِعَدْلِهِ فِی کُلِّ مَا جَرَتْ عَلَیهِ صُرُوفُ قَضَائِهِ، وَلکِنَّهُ سُبْحَانَهُ جَعَلَ حَقَّهُ عَلَی الْعِبَادِ أَنْ یطِیعُوهُ، وَجَعَلَ جَزَاءَهُمْ عَلَیهِ مُضَاعَفَةَ الثَّوَابِ تَفَضُّلاً مِنْهُ، وَتَوَسُّعاً بِمَا هُوَ مِنَ الْمَزِیدِ أَهْلُهُ.
ثُمَّ جَعَلَ - سُبْحَانَهُ - مِنْ حُقُوقِهِ حُقُوقاً افْتَرَضَهَا لِبَعْضِ النَّاسِ عَلَی بَعْضٍ، فَجَعَلَهَا تَتَکَافَأُ فِی وُجُوهِهَا، وَیوجِبُ بَعْضُهَا بَعْضاً، وَلَا یسْتَوْجَبُ بَعْضُهَا إِلَّا بِبَعْضٍ.
(پس از ستایش پروردگار! خداوند سبحان، برای من، بر شما به جهت سرپرستی حکومت، حقّی قرار داده، و برای شما همانند حق من، حقّی تعیین فرموده است، پس حق گسترده‌تر از آن است که توصیفش کنند، ولی به هنگام عمل تنگنایی بی‌مانند دارد.
حق اگر به سود کسی اجرا شود، ناگزیر به زیان او نیز روزی به کار رود، و چون به زیان کسی اجراء شود روزی به سود او نیز جریان خواهد داشت.
اگر بنا باشد حق به سود کسی اجراء شود و زیانی نداشته باشد، این مخصوص خدای سبحان است نه دیگر آفریده‌ها، به خاطر قدرت الهی بر بندگان، و عدالت او بر تمام موجوداتی که فرمانش بر آنها جاری است، لکن خداوند حق خود را بر بندگان، اطاعت خویش قرار داده، و پاداش آن را دو چندان کرده است، از روی بخشندگی، و گشایشی که خواسته به بندگان عطا فرماید.
پس خدای سبحان! برخی از حقوق خود را برای بعضی از مردم واجب کرد، و آن حقوق را در برابر هم گذاشت، که برخی از حقوق برخی دیگر را واجب گرداند، و حقّی بر کسی واجب نمی‌شود مگر همانند آن را انجام دهد.) [١] .
و آنگاه به جوانب گسترده آن دقیق می‌شود، مانند:

پی نوشت ها:
(١) خطبه ٢١٦ نهج‌البلاغه معجم‌المفهرس محمد دشتی که اسناد و مدارک آن به شرح زیر است:
١- دعائم الاسلام ج٢ ص٥٤١ ح١٩٢٦: قاضی نعمان (متوفای ٣٦٣ ه)
٢- بحارالانوار ج٣٤ ص١٨٤ وج٢٧ ص٢٥١: مجلسی (متوفای ١١١٠ ه)
٣- بحار الانوار ج٧٤ ص٣٥٤ ح٣٢ ب١٤: مجلسی (متوفای ١١١٠ ه)
٤- بحار الانوارج٤١ ص١٥٢: مجلسی (متوفای ١١١٠ ه)
٥- ربیع الابرار ج٥ ص١٩١ ح١٨٦: زمخشری معتزلی (متوفای ٥٣٨ه).