بررسي و داوري در مسايل اختلافي ميان دو فيلسوف اسلامي - حسنی، حسن - الصفحة ١٤ - ٥ - انگيزه فخر رازى در تشكيك بر مقالات بو على
«كتب علمى چندى تصنيف نمودهام و در آنها اعتراضات بسيارى بر حكماء پيشين وارد كردهام اگر كسى نظرش بر آن اعتراضات افتاد، و آن اعتراضات مورد پسند او واقع گرديد و آنها را سودمند يافت، مرا به دعاى خير، ياد كند و اگر آنها را سودمند نيافت، از گفتار بد نسبت بمن خوددارى كند، چون قصدم توسعه بحث و تشحيذ خاطر دانش دوستان بوده است»[١].
ليكن خواجه عليه الرحمه در مواردى از شرح اشارات خود ضمن پاسخ باعتراضات فخر رازى يادآور مىشود كه همه اعتراضاتى كه فخر رازى بر بو على وارد نموده از خود او نيست، زيرا در بعضى از موارد متاثر از ابو البركات بغدادى است. از جمله در مسئله صدور كثير از واحد[٢]، و در مسئله بقاء نفس ناطقه[٣]، و در مسئله حركت قسرى[٤] و موارد ديگرى هم كه در ضمن مباحث مربوطه يادآورى خواهيم كرد و گاه هم مىگويد فخر رازى متاثر از شرف الدين محمد مسعودى است[٥]. و گاه هم مىگويد فخر رازى متاثر از عبد الكريم شهرستانى است[٦]. و گاه هم مىگويد متاثر از شيخ شهاب الدين سهروردى و افراد ديگرى است كه در خلال مباحث خواهد آمد. و گاه هم فخر رازى متاثر از خود بو على است[٧].
[١] اما الكتب العلميه التى صنفتها و استكثرت من ايراد السئوالات على المتقدمين- فمن نظر فى شىء منها فأن طابت له تلك السئوالات فليذكرنى فى صالح دعائه ... و الا فليحذف القول السيئى، فانى ما اردت الا تكثير البحث و تشحيذ الخاطر ...- ابن اصيبعه- طبقات الاطباء صفحه ٢٨ سطر ٨- ٥ و المباحث المشرقيه- ج ٢- صفحات ٥- ٣.
[٢] شرح خواجه بر اشارات- ج ٣- صفحه ٢٤٩.
[٣] شرح خواجه بر اشارات- ج ٢- صفحه ٣٧٩.
[٤] شرح خواجه بر اشارات- ج ٢- صفحه ٢٢١.
[٥] شرح خواجه بر اشارات- ج ٢- صفحه ٣٢١.
[٦] شرح خواجه بر اشارات- ج ٣- صفحه ٢٦٢.
[٧] رجوع شود به صفحه ٥٢- اين كتاب، در آنجا يادآور شدهايم كه فخر رازى كلام بو على را در لزوم تكرار حد وسط در انتاج قياس اقترانى نقض نموده به قياس مساوات و او در اين اعتراض متاثر از خود بو على است زيرا بو على در منطق اشارات و در كتاب قياس شفا توجه داده كه نتيجه قياس مساوات با عدم تكرار حد وسط درست است و راه حل اين اشكال را هم ارائه داده است، مع الوصف فخر رازى اشكال را طرح كرده ولى به جواب بو على اشارهاى نكرده است.