تفصيل بى‌نياز مى‌نمايد. بفرض كه آدمى بذات خود علم پيدا كند ليكن تصوّرى از «نفس» برايش حاصل نمى‌شود پس لازم بود بر بو على بر اينكه «ذات» آدمى همان «نفس» او است دليلى ارائه مى‌نمود»[١].

خواجه در خطاب به فخر رازى مى‌گويد:

«مقصود شما از «نفس» چيست؟ اگر «نفس» آدمى همان «ذات» مدرك و محرّك او باشد، پس فرقى در ميان نيست تا براى «اين همانى» نياز به ارائه دليل باشد و اگر به اعتقاد شما «نفس» غير از «ذات» مخصوص آدمى است بو على را چنين قصدى نبوده است بر فخر رازى پوشيده نبوده كه مراد بو على از نفس آدمى، همان ذات او است، ولى جهت تقرّب به جهّال خود را بتجاهل زده است»[٢].

«نتيجه بحث»

فخر رازى بيان بو على را در «اشارات» در اثبات «نفس» كافى نمى‌بيند ازاين‌رو، اعتراضاتى بر آن وارد مى‌كند خواجه به دفاع از بو على، اعتراضاتش را پاسخ مى‌دهد.

ما صرف‌نظر از تكرار بيانات قبلى چند مطلب را در تأييد نظر خواجه كه كلام بو على در اثبات «نفس» وافى بمقصود است يادآورى مى‌نمائيم.

دليلى كه فخر رازى در «المباحث المشرقيّه» در اثبات نفس پسنديده است اين است:

«قوّه‌اى كه در آدمى تمام مدركات را ادراك مى‌نمايد يك چيز است و آن جسم نخواهد بود، چون جسم بلحاظ اينكه جسم است مدرك (بكسر راء) نيست و جسمانى هم نخواهد بود، چون اگر به تمام اجزاء بدن قائم باشد لازم مى‌آيد هر جزء از بدن: بينا، شنوا، متفكّر و عاقل باشد كه نيست. و اگر قائم ببعضى از اجزاء بدن باشد، لازم مى‌آيد يك جزء از بدن: هم شنوا بينا و متخيّل و عاقل باشد كه نيست. پس آن قوّه كه در آدمى همه مدركات حتّى ذات خود را ادراك‌

[١].... نقول: لا شكّ أنّه قد يتّفق للأنسان أن يكون عالما بوجوده و ثبوته و أن كان غافلا عن جميع اعضائه و المعلوم مغاير لغير المعلوم، فهويته مغاير لجميع الأعضاء، و هذا القدر من الكلام يغنى عن التطّويلات ... فهو معارض بالنفس فأنّ كان احد يعلم ذاته المخصوصه مع أنّه لا يخطر بباله تصوّر النفس .... فخر رازى- شرح اشارات- ج ١- صفحه ١٢٤.

[٢].... ليت شعرى ما يريد بالنّفس الّتى يقولون بهاء أن أراد به ذات الأنسان المدركة و المحركة فلا مغايرة و أن أراد بها شيئا آخر، فالشيخ لم يقل بها ... هذا الرّجل اعظم قدرا من ان يجهل امثال هذا، لكنّه يتجاهل فى كثير من المواضع تقرّبا الى الجّهال ...- خواجه نصير طوسى- شرح اشارات- ج ٢- صفحه ٢٩٨.