بررسي و داوري در مسايل اختلافي ميان دو فيلسوف اسلامي - حسنی، حسن - الصفحة ٨٩ - « نتيجه بحث»

اين قول او، فرع بر اعتقاد به صورت نوعيّه، است درحالى‌كه منكر صورت نوعيّه است (رجوع شود به صفحه ١٥٨).

٢- فخر رازى مى‌گويد: اگر اجتماع «ميل دورى و مستقيم» در جسم واحد، ممتنع باشد، بايد اجتماع اقتضاى حركت و سكون هم در عنصر واحد ممتنع باشد.

اين اعتراض او، مبتنى بر يك استدلال تمثيلى است درصورتيكه حكما استدلال تمثيلى را ضعيف دانسته‌اند و صرف شباهت ميان دو چيز ايجاب نمى‌كند كه در تمام جهات حكم مشبّه به بر مشبّه جارى باشد.

٣- فخر رازى در «المباحث المشرقيّه» تصريح مى‌كند كه: اجتماع ميل دورى و مستقيم در جسم واحد محال است. سپس كلام خود را چنين ادامه مى‌دهد:

«اگر گويند: از اجتماع ميل دورى و مستقيم در جسم واحد بايد محذورى نباشد چون ممكن است اقتضاى ميل دورى براى جسم در حال حصول آن، در مكان طبيعى خود باشد و اقتضاى ميل مستقيم، در حال خروج از مكان طبيعى خود باشد چنانچه جسم در مكان طبيعى خود، اقتضايش سكون باشد و در خارج از مكان طبيعى، اقتضاى حركت داشته باشد، جواب آن است كه اقتضاى سكون، پس از حصول جسم در مكان طبيعى خود، متوقّف مى‌گردد ولى اقتضاى ميل دورى، پس از حصول جسم در مكان طبيعى متوقّف نمى‌گردد»[١].

تاليف المباحث المشرقيّه فخر رازى پيش از شرح اشارات او است (رجوع شود به صفحه ٦٧) ازاين‌رو، پيش از طرح اين اشكال بر بو على، از آن آگاهى داشته و پاسخ آن را هم داده است و در «شرح اشارات» خود فقط آن اعتراض را ذكر كرده و اشاره‌اى بجواب آن نكرده است. در اينكه آيا انگيزه‌اش در «شرح اشارات» فقط ايراد اعتراض بر بو على و درهم شكستن قدرت علمى او بوده يا انگيزه ديگرى داشته است و ... اعلم.

[١].... فنقول: الطبيعة فى اقتضاء السّكون يجوز أن تتوقّف على الحصول فى حيّز الطبيعىّ و أمّا فى اقتضاء الميل المستدير فلا يجوز أن تتوقّف عليه ... فثبت أنّ كلّ ما كان فيه ميل مستقيم يستحيل أن يكون فيه ميل مستدير ...

فخر رازى- المباحث المشرقيّه- ج ١- صفحه ٦٣٢.