«در سؤال از اىّ كه اضافه‌اى به «شى‌ء» يا «وجود» دارد مانند آنكه گفته شود «اىّ شى‌ء» يا «اىّ موجود هو» چنان نيست كه مراد درخواست تميز ماهيّت مسؤل عنه باشد از تمام امورى كه با آن در شيئيّت يا در وجود شريك‌اند تا امكان داشته باشد كه «حدّ» در جواب آيد چون در سؤال از «اىّ» درخواست از فصل است و آن وقتى است كه جنس آن معلوم باشد ازاين‌رو كلمه «شى‌ء» يا «وجود» در «اىّ شى‌ء» يا «اىّ موجود هو» كنايه از جنس معلوم است و درخواست از فصلى است كه ماهيّت مورد سوال را از امورى كه در آن جنس شريك‌اند، تميز دهد. بنابراين در سؤال از «اىّ شى‌ء» جز «فصل» صلاحيّت جواب را نخواهد داشت‌[٢]».

«نتيجه بحث»

اعتراض فخر رازى اين است كه در سؤال از «اىّ شى‌ء» شيئيّت مفهومى است عرضى و عام و معلوم، مراد، درخواست امتياز ماهيّت است از امورى كه در شيئيّت با آن شريك‌اند، پس غير از «فصل» «حدّ تامّ» هم صلاحيّت جواب را دارد.

خواجه جواب داد، مراد از «شى‌ء» در «اىّ شى‌ء» كنايه از جنس معلوم است ازاين‌رو چيز ديگرى جز «فصل» صلاحيّت جواب را نخواهد داشت.

گرچه جواب خواجه از دقّت خاصّى برخوردار است، ولى با توجه به اينكه فخر رازى اين اعتراض را نسبت به عبارت بو على در «منطق اشارات» كه در تعريف «فصل» آورده عنوان كرده است، دفع اشكال نمى‌كند. بو على تصريح مى‌كند كه:

«فصل، ماهيّت را از امورى كه با آن در «وجود» يا در جنس و يا در شيئيّت شريك است تميز مى‌دهد[٣]» بديهى است وقتى مى‌توان «وجود» و «شيئيّت» را كنايه از «جنس» گرفت كه به‌

[١].... اىّ شى‌ء هى الامر الذّاتىّ لأجله يمتاز عن مشاركاته فى الشيئيّته، و هيهنا شى‌ء و هو أن جواب ما هو و جواب اىّ شى‌ء هو واحد، لانّ الشّيئيّة يطلب ما وراء الشيئيّته فأذن هو طالب لكلّ المقومات الّتى هى المطلوبة ما هو .... فخر رازى- شرح اشارات منطق- نسخه خطى كتابخانه دانشكده الهيات تهران ش ٣٨ ج ٢ صفحه ٣٨.

[٢].... غرض الشّيخ فى التلّفظ بالوجود و الشّى‌ء هيهنا تعميم الأشياء الّتى يطلب التمييز- عنها من غير ملاحظة كون الوجود و الشّيئيّة عارضين للماهيّات على ما فهم الفاضل الشارح فأنّه لا فائدة لذلك هيهنا .... خواجه نصير طوسى- شرح اشارات- انتشارات حيدرى- تهران ١٣٧٩ ه- ج ١- صفحه ٨٧.

[٣].... أنّه يصلح للتمييز لها عمّا يشاركها فى الوجود او فى جنس مّا ... و عن المشاركات فى معنى الشيئيّة ...- بو على- اشارات نقل از شرح خواجه بر اشارات- ج ١- صفحه ٨٤ و ٨٧.