قوّه متصرّفه- متخيّله- از قواى باطنى است كه صور و معانى را بهم تركيب يا تجزيه مى‌نمايد. اختلاف خواجه و فخر رازى را در وجود قوّه «متصرفه» كه در شرح كلام بو على آمده، ابتدا كلام بو على و سپس نظر خواجه و فخر رازى را مى‌آوريم.

بو على در «اشارات» در بيان قوّه متصرّفه چنين مى‌گويد: «چهارمين قوّه باطنى- قوّه متصرّفه- كه خادم «قوّه واهمه» است، صور دريافت شده حسّ را بهم مى‌آميزد يا از هم مى‌پراكند و با معانى جزئى بهم مى‌آميزد و يا مى‌پراكند و گاهى هم صور را با معانى تركيب مى‌كند و گاه هم آنها را از هم جدا مى‌سازد. اين قوّه را اگر كارگزار عقل باشد «مفكّره» گويند و اگر در تسخير «قوّه وهم» باشد «متخيّله» يا «متصرّفه» مى‌نامند»[١].

فخر رازى در اعتراض بر كلام بو على در وجود قوّه متصرّفه مى‌گويد:

«بيان بو على در وجود قوّه متصرّفه از دو جهت ضعيف است: ١- قوّه متصرفه كه تصرّف در صور و معانى جزئى دارد، اگر آن صور و معانى را ادراك هم بنمايد، لازم مى‌آيد شى‌ء واحد، هم متصرّف باشد و هم مدرك و اين مخالف قاعده الواحد است. اگر ادراكى از آن صور و معانى نداشته باشد، پس بايد تصرّف «متصرّفه» در صور و معانى بدون ادراك از آنها باشد كه باطل است. ٢- حكما «متصرّفه» را خادم «واهمه» مى‌دانند استخدام واهمه قوّه متصرّفه را بمعنى تصرّف در آن است واهمه كه مدرك معانى جزئى است، پس بايد «واهمه» هم مدرك باشد و هم متصرّف كه منافى با قاعده الواحد است»[٢].

خواجه چنين جواب مى‌گويد:

در مورد قوه متصرّفه كه تصرف در صور و معانى دارد حضور آن صور و معانى شرط در تصرف او است. اما از اينكه ادراكى هم نسبت به آن صور و معانى داشته باشد، شرط در تصرف‌

[١].... و تخدمها قوّة رابعة، لها أن تركّب و تفصّل ما يليها من الصّور المأخوذة عن الحسّ و المعانى المدركة بالوهم و تركّب ايضا الصّور بالمعانى و تفصّلها عنها و تسمّى عند استعمال العقل مفكّرة و عند استعمال الوهم متخيّلة ...

- بو على- اشارات- نقل از شرح خواجه- ج ٢- صفحه ٣٤٥.

[٢].... الأوّل أنّ هذه القوّة المتصرّفه أمّا أن تكون لها شعور بما يتصرّف فيه او لا يكون. فاءن كان، كان ذلك اعترافا بأنّ القوّة الواحدة مدركة و متصرفة مبطل قولهم ... و اءن كان الثّانى، كان ذلك قولا باءنّ المتصرّف القاضى على الشيئين ... الثّانى أنّ الوهم قوّة مدركة و كونها مستخدمة لهذه القوى تصرّف منها فى هذه القوى فيكون الشّى الواحد مدركا و متصرّفا ... فخر رازى- شرح اشارات- ج ١- صفحه ١٥١- و المباحث المشرقيّه- ج ٢- صفحه ٣٢٨.