بررسي و داوري در مسايل اختلافي ميان دو فيلسوف اسلامي - حسنی، حسن - الصفحة ٤٨ - مسئله دوم اعتراض فخر رازى بر قول بو على در عدم انعكاس سالبه كليه و جواب خواجه به آن
مسئله دوّم اعتراض فخر رازى بر قول بو على در عدم انعكاس سالبه كلّيه و جواب خواجه به آن.
بو على معتقد است كه سالبه كلّيه مطلقه عكس ندارد، فخر رازى، گرچه در اين حكم با او موافق است ليكن در كيفيّت بيان او اعتراضى دارد و خواجه به دفاع از بو على جواب مىدهد.
ابتدا كلام بو على، سپس كلام فخر رازى و خواجه را مىآوريم.
بو على در منطق اشارات در بيان اينكه سالبه كلّى عكس ندارد، چنين مىگويد:
«عادت منطقيان بر اين جارى است كه سالبه كلّيه را به سالبه كلّيه، عكس مىكنند، و حق آن است كه براى سالبه كلّيه عكس نيست. زيرا مىتوان شىء را از عرض خاصّ مفارق آن، بطور كلّى سلب كرد، ولى خاصّه مفارق شىء را از آن، بطور كلّى نمىتوان سلب كرد، اين قضيه «هيچ انسانى خندان نيست» صادق است وليكن قضيه «هيچ خندانى انسان نيست كاذب است، بنابراين عكس سالبه كلّيه به سالبه كلّيه درست نيست»[١].
اعتراض فخر رازى بر اين بيان بو على اين است كه: «بو على عدم انعكاس سالبه كلّيه را اختصاص بموردى داده كه شىء از عرض خاصّ مفارق خود سلب شده باشد، درحالىكه عدم انعكاس سالبه كلّيه، منحصر به اين مورد نيست، در بعضى از اعراض عامّه همچنين است، مثلا قضيّه «هيچ انسانى متحرّك نيست» صادق است ليكن قضيّه «هيچ متحرّكى انسان نيست» كاذب است، پس عدم انعكاس سالبه كلّيه منحصر بموردى كه محمول عرض خاصّ باشد نيست[٢]».
خواجه در جواب اين اعتراض مىگويد:
«بو على، عدم انعكاس سالبه كلّيه را اختصاص بموردى داده كه محمول، عرض مفارق اخصّ از موضوع باشد، به اين جهت بوده كه كذب عكس سالبه كلّى در اين مورد ظاهرتر و
[١] قد جرت العادة أن يبدأ بعكس السالبة المطلقة الكلّية و تبيّن أنّها منعكسة مثل نفسها، و الحقّ أنّه ليس لها عكس ... فأنّه يمكن يسلب الضّحاك سلبا بالفعل عن كل واحد من النّاس و لا يجب أن يسلب الاءنسان عن شىء من الضّحاكين ... بو على- اشارات- نقل از شرح خواجه بر اشارات- انتشارات حيدرى- تهران ١٣٧٩ ه- ج ١- صفحه ١٩٦.
[٢].... و اعلم أنّه لا فائدة فى تخصيص ما ذكره بالخاصّة فانّ العرض العامّ ايضا يكون كذلك، فاءنّ المتحرّك عرض عامّ للأنسان ثم يصدق سلبه عن كلّ النّاس و لا يصدق سلب كل النّاس عن بعضه ... فخر رازى- شرح منطق اشارات- نسخه خطّى دانشكده الهيات تهران- ش ٣٨- ج- صفحه ١٠٩.