فاعل «مختار» است موافق خواهد بود، نه آنكه حق تعالى را فاعل موجب بداند فخر رازى در «شرح اشارات» در تفسير اين كلام بو على مى‌گويد: «عنايت آن است كه فاعل فعلى را كه نفع ديگران در آن است انجام دهد»[١].

بنابراين كسى كه خدا را فاعل بالعنايه مى‌داند و معتقد است كه در فعل خدا سود ديگران منظور است آيا مى‌توان به او نسبت داد كه خدا را فاعل «موجب» مى‌داند.

٣- فخر رازى در «شرح اشارات» مى‌گويد: «مقصود حق تعالى از خلقت رساندن لذّات و منافع دنيوى بمخلوقات نبوده است چون «لذّات» نسبت به آلام بسيار اندك‌اند بلكه مقصود «لذّات» اخروى بوده است»[٢].

اين كلام او حاكى است كه او- فخر رازى- خدا را فاعل مختار مى‌داند، چون فعل خدا را مبنى بر غرض مى‌داند و غرض تابع اختيار است ولى در «المباحث المشرقيّه» خدا را فاعل موجب و مضطّر معرفى مى‌كند و چنين مى‌گويد:

«اگر به اين سؤال كه: «چرا خدا مخلوقات را بدون شرّ، نيافريد؟» جواب داده شود كه خدا مخلوق خير محض مانند «عقول» دارد و در آن مورد كه خير مخلوق غالب باشد- مانند موجودات مادّى- شرّ بقدرى كم است كه اصلا شرّ بحساب نمى‌آيد، پس مخلوقات خدا بدون شرند و اگر سؤال شود چنانچه هر خير و شرّى به اراده خدا است پس بايد آن شرّ اندك هم نباشد، يعنى خدا فقط آن هنگام كه سوزاندن آتش خير است آن را خلق كند يا آن هنگام كه سوزاندن آتش شرّ است آن را خلق نكند تا آن شرّ اندك هم نباشد و حال آنكه حق تعالى در هردو مورد يعنى هنگامى كه آتش مفيد است و هنگامى كه آتش مضرّ است، اثر سوزاندن را به آتش عطا فرموده است. پس حق تعالى فاعل موجب است نه فاعل مختار»[٣].

[١].... المفهوم من العناية هو أن يفعل الفاعل فعلا لينتفع به غيره ... فخر رازى- شرح اشارات- ج ٢- صفحه ٧٨.

[٢] رجوع شود به صفحه ٢٩١.

[٣].... أن قيل فلم يخلق الخالق هذه الأشياء عريّة عن كلّ الشّرور نقول لأنّه لو خلقها كذلك لكان هذا هو القسم الأوّل الّذى يكون خيرا محضا و قد بقى فى العقل قسم آخر و هو الّذى يكون خيره غالبا على شرّه و قد بيّنا أنّ الأولى بهذا القسم أن يكون موجودا و هذا الجواب لا يغنى لأن لقائل أن يقول أنّ جميع هذه الخيرات و الشّرور أنّما توجد باختيار اللّه تعالى و ارادته مثل احتراق الحاصل عقيب النّار ليس موجبا عن النّار بل اللّه تعالى اختار خلقه عقيب مماسة النّار و أذا كان حصول الأحتراق عقيب مماسة النّار باختيار الله تعالى فكان يمكنه أن يختار خلق الأحتراق عند ما يكون خيرا و أن لا يختار خلقه عند ما يكون شرّا و لا خلاصه من هذه المطالبة ألّا ببيان كونه تعالى «فاعلا بالذّات» لا بالقصد و الأختيار. فخر رازى- المباحث المشرقيّه- مكتبة الأسدى- تهران ١٩٦٦- ج ٢- صفحه ٥٢٢.