خواجه اعتراض فخر رازى را وارد ندانست و اظهار داشت: تحصيل كمال مطلق- يا خروج كمال از قوه بفعل- امر كلى است و ازاين‌رو در تبيين حركات جزئى افلاك كافى نيست بلكه براى حركات جزئى افلاك غايات جزئى يعنى مشبه‌به‌هاى جزئى لازم است.

آنچه مؤيد نظر خواجه است اين است كه بو على در بيان اين مطلب حكم قطعى نكرده و نمى‌خواهد بگويد كه آنچه گفتيم غايت واقعى حركات افلاك است و به كنه و سرّ واقعى حركات افلاك پى برده‌ايم، بلكه معتقد است آنچه در اين مورد آورديم كه حركات افلاك در رسيدن به كمالات لايق خود چون علم و قدرت و اراده و امثال آن بعنوان تشبه بعقول است اينها جنبه اجمال و احتمال قضيه است و به اين مقدار هم بايد اكتفا كرد و مطالب بيش از اين مقدار را در اين مورد نمى‌توان يافت عبارت بو على در فصل ١٤ از نمط ششم اشارات چنين است: «الآن ليس لك أن تكلّف نفسك اصابة كنه هذا التشبّه بعد ان تعرفه بالجمله فأنّ قوى البشر و هم فى عالم الغربة قاصرة عن اكتناه ما دون هذا فكيف هذا[١].

يعنى اكنون كه به اجمال مطلب را دريافتى در فهم حقيقت اين تشبّه كه بخواهى واقعيّت اين تشبّه را دريابى خود را بزحمت مينداز براى اينكه قواى انسانى كه در اين عالم مادّى و دور از تجرّد قرار دارند از رسيدن بكنه و حقيقت كمتر از اين قاصراند، چه رسد به دريافت اين مقدار.

بنابراين بو على خود اظهار عجز مى‌كند و مى‌گويد دريافت كنه و حقيقت اين تشبّه امكان ندارد و اين مقدار كه يافتيم براى شما بيان كرديم.

در موردى كه خود بو على معترف است آنچه آورديم جنبه احتمالى قضيّه است ميدان را بر ديگران بازگذاشته است كه در صورت اطلاع دقيقتر مى‌توان ارائه نظر داد.

آنچه فخر رازى آورده كه اختلاف حركات افلاك بلحاظ اختلاف ماهوى ماده افلاك است نظر دقيقترى نيست چون بو على قبلا بيان داشت: «بل يجب ان يكون اشبه بحركاتنا عن عقلنا العملىّ»[٢] يعنى اين حركات افلاك بحركات آدمى شبيه‌تر است ازاين‌رو بايد معلول عقل و اراده باشند.

اگر اختلاف حركات ناشى از ماده افلاك باشد لازم مى‌آيد مطلوب عنه عين مهروب عنه باشد كه باطل است.

[١] متن اشارات- بنقل از شرح خواجه- ج ٣- صفحه ١٧٢.

[٢] متن اشارات بنقل از شرح خواجه ج ٣ صفحه ١٥٩.

بررسي و داوري در مسايل اختلافي ميان:دو فيلسوف اسلامي متن ٢٠١ اعتراض فخر رازى بر بو على در اثبات عقل از طريق حركت نامتناهى افلاك و جواب خواجه به آن ..... ص : ٢٠١