بررسي و داوري در مسايل اختلافي ميان دو فيلسوف اسلامي - حسنی، حسن - الصفحة ١٢ - ٥ - انگيزه فخر رازى در تشكيك بر مقالات بو على

٢- دلالت لفظ بر معنى، تابع قصد و اراده است (صفحه ٥٣).

٣- تعريف مركب از جنس و فصل كه برخلاف ترتيب طبيعى باشد، رسم است نه حد (صفحه ٥٤).

٤- در عكس مستوى، شرط بقاء صدق فقط در صحت عكس كافى است و شرط بقاء كذب لازم نيست (صفحه ٥٥).

٥- مقولات عشر از مباحث منطقى نيست. در «شرح منطق اشارات» مى‌گويد:

«معلم اول- ارسطو- تعليم خود را از مقولات عشر آغاز نموده، آن را شبيه مصادره براى علم منطق قرار داده، نه جزئى از مباحث آن، ديگران بدون توجه به اين مطلب، به پيروى از ارسطو آن را در منطق آورده‌اند[١].

٦- علم حق تعالى، علم حضورى است، نه حصولى- كه همان اعتقاد حكماء اشراق است- (صفحه ١١٧).

٧- «مكان» عبارت از «بعد» است- يعنى امتدادى است داراى طول و عرض و عمق، مانند درون كوزه كه مكان براى آب است- خواجه در «تجريد الكلام» مى‌افزايد آن علائم كه براى «مكان» گفته شده با بعد مطابقت دارد كه عبارتند از: متمكن بتواند در مكان استقرار يابد. ديگر آنكه ابعاد متمكن، با ابعاد مكان برابر باشد.[٢]

البته اين ابعاد سه‌جانبه يا فضاى خالى و بعد مفطور، همان خلاء است و در جاى خود آورديم كه خواجه خلاء را باطل مى‌داند (صفحه ٨٤).

٥- انگيزه فخر رازى در تشكيك بر مقالات بو على‌

ابن خلدون در مقدمه تاريخ خود تشكيك فخر رازى را در مسائل فلسفى بعنوان تضعيف مبانى فلسفى و دفاع از دين معرفى مى‌كند و چنين مى‌گويد: «در اثر گذشت زمان در اصول دين كه عبارتند از: ايمان بخدا، فرشتگان، كتب آسمانى و پيامبران و .... بدعتهايى بوجود آمد و بعضى به‌

[١].... قد يعترض على ساير المنطقيّين فان مقدمهم الذى هو المعلم الاول افتح تعليمه بذكر المقولات العشر و جعلها شبيه مصادرة لهذا العلم، لا جزء منه و تبعه الجمهور فى ذلك ... و لا شك فى ان النّظر فى ذلك ليس من المباحث المنطقيه ...- خواجه نصير الدين طوسى- شرح اشارات- انتشارات حيدرى- تهران- ١٣٧٧ ه- ج ١- صفحه ٨٣.

[٢].... المكان هو البعد، فان الامارات تساعده ... خواجه نصير الدين طوسى- تجريد الكلام- نقل از شرح علامه- انتشارات مصطفوى قم- صفحه ١١١.