در حال ادراك محسوسات، از «ذات» خود غافل نيست. در خواب كه احساسى نيست، باز از «خود» غافل نيست. در حال مستى كه نه احساس ظاهرى است و نه باطنى، از «ذات» خود غافل نيست. در حال گسستگى اعضاء كه نمى‌تواند ادراكى از غير داشته باشد باز از درك «ذات» خود غافل نيست. اين همه دقّت كه بو على بكار برده، مع الوصف بيانش در اثبات «نفس» خالى از نقص نيست، زيرا آنچه مى‌گويد:

«آدمى هيچگاه از ذات خود غافل نيست»

نه از قضاياى اوّلى است و نه دليل بر اثبات آن آورده است، از قضاياى اوّلى نيست چون قضيّه مذكور را اگر با قضيّه «كل بزرگتر از جزء است» مقايسه كنيم، به اندازه آن ظهور در مفهوم خود ندارد. بنابراين نياز به دليل دارد اما دليل ارائه ننموده است»[١].

خواجه به اعتراضش چنين پاسخ مى‌دهد:

«فخر رازى دليل بو على را، بر اينكه «آدمى هيچگاه از ذات خود غافل نيست» كافى ندانست به اين بيان كه قضيّه بالا نه قضيّه اوّلى است و نه در اثبات آن برهانى ذكر نموده است و سخنانى از اين قبيل كه در اين مورد دارد تماما خبط است، در حدّى كه نيازى بپاسخ احساس نمى‌شود»[٢].

فخر رازى اعتراض ديگر خود را چنين طرح مى‌كند:

«بو على در اثبات «نفس» سخن را به درازا كشاند درحالى‌كه كافى بود گفته شود:

«آدمى گاه بخود علم پيدا مى‌كند ولى از وجود اعضاء خود غافل است و چون معلوم مغاير با غيرمعلوم است پس ذات آدمى غير از اعضاء او مى‌باشد» اين مختصر ما را از آنهمه‌

بقيه پاورقى از صفحه قبل- يكون لك فعل تثبته فى الفرض المذكور او حركة او غير ذلك ففى اعتبارنا الفرض المذكور جعلناك بمعزل من ذلك ...- بو على- اشارات- نقل از شرح خواجه- انتشارات حيدرى- تهران ١٣٧٩ ه- ج ٢- صفحه ٢٩٢ و ٢٩٦.

[١].... فنقول أنّ تلك القضيّه هل هى اوّلية ام لا فتشبه أن لا تكون أوّليّة لأنّا أذا عرضنا على عقلنا هذه القضيّة و عرضنا على العقل ايضا أنّ الكلّ اعظم من الجزء لا نجد القضيّة الاولى فى الجلاء و الظهور مثل القضيّة الثانيه ....- فخر رازى- شرح اشارات- المطبعة الخيريّة- المصر ١٣٢٥ ه- ج ١- صفحه ١٢٢.

[٢] قول الفاضل الشّارح: أنّ الشّيخ لم يبيّن أنّ هذه القضيّة اوّليّة او برهانيّة ثم حكمه عليها بأنّها برهانيّة ... خبط كلّها لا فائدة فى الأشتغال بها ...- خواجه نصير طوسى- شرح اشارات- ج ٢- صفحه ٢٩٣.