بو على علّت اجزاء اجسام عنصرى- مادّه و صورت- را عقل فعّال معرّفى مى‌كند. فخر رازى را در عليّت عقل فعّال نسبت به صورت عنصرى اعتراضى است و خواجه نصير طوسى به آن پاسخ مى‌دهد. ابتدا كلام بو على سپس اختلاف‌نظر خواجه و فخر رازى را مى‌آوريم.

بيان بو على در «اشارات» در عليّت عقل فعّال نسبت به صور عنصرى چنين است:

«عقل فعّال صور عنصرى را بر موادّ اين عالم افاضه مى‌نمايد ولى از اينكه عقل فعّال ثابت و صور متغيرند چگونه چنين چيزى ممكن خواهد بود. بيان مطلب اين است كه: صدور صور متعدّد از عقل فعّال به مادّه عنصرى به وساطت فلك است چون تأثير اوضاع و حركات مختلف افلاك بر مادّه اجسام عنصرى، سبب بروز استعدادهاى مختلف در ماده مى‌گردد و استعداد خاصّ مادّه موجب مى‌گردد كه صورت خاصّى از عقل فعّال بر آن افاضه گردد، مثال آن آب است وقتى كه حرارت آب زياد شود، مناسبت آن با صورت مائيّه كم مى‌گردد و نسبت به صورت هوائيّه مناسبت شديدترى پيدا مى‌كند بهمين مناسبت از عقل فعّال صورت هوائيّه بر آن افاضه مى‌شود»[١].

فخر رازى اين بيان را در صدور صور مختلف از عقل فعّال كافى نمى‌داند و چنين مى‌گويد:

«بو على صدور صور عنصرى را بر مادّه عنصرى از عقل فعّال، مبتنى بر استعدادهاى مختلف مادّه دانست و استعدادهاى مختلف مادّه را هم به اختلاف اوضاع و حركات افلاك نسبت داد. ولى اين درست نيست زيرا استعدادهاى مختلف مادّه اگر امور ثبوتى باشند و نسبت آنها به اجرام فلكى كه جايز باشد نسبت اختلاف صور عالم عنصرى هم به اجرام فلكى بايد جايز باشد در نتيجه ديگر نيازى بعقل فعّال نخواهد بود. و اگر گويند كه عليّت جسمى نسبت به جسم ديگر ممتنع است مى‌گوئيم پس لا اقلّ غير از «صور» اعراض و كيفيّات اين عالم را بايد به افلاك نسبت داد و حكما اين را نيز نمى‌پذيرند و اگر استعدادهاى مختلف مادّه از امور عدمى باشند مرجّح صدور «صور» از عقل فعّال نخواهند بود»[٢].

[١].... و أمّا الصّور فتفيض ايضا من ذلك العقل و لكن تختلف فى هيولاتها بحسب ما يختلف من استحقاقها لها بحسب استعداداتها المختلفه و لا مبدأ لأختلافاتها ألّا الأجرام السماويّه ... بو على- اشارات- نقل از شرح خواجه بر اشارات- ج ٣- صفحه ٢٥٧.

[٢].... أنّا وقفنا صدور الصور العنصريّه على العقل الفعّال على حدوث الأستعدادات التّامّة فى الموادّ العنصريّة و اسندنا هذه الأستعدادات الى اختلاف الأحوال السماويّة فنقول هذه الأستعدادات أمّا أن تكون امورا ثبوتيّة او لا تكون فأن كانت امورا ثبوتيّة و قد اسندناها الى الأجرام السماويّة ... و اذا جاز- دنباله پاورقى در صفحه بعد